MHXS 9 boʻyicha faktoring: debitorlik qarzini balansdan qachon chiqarish mumkin

Moliyaviy aktiv qachon balansdan chiqariladi

IFRS 9 ning asosiy qoidasi: tashkilot moliyaviy aktivni faqat u boʻyicha pul oqimlariga boʻlgan shartnomaviy huquqlar tugaganda yoki aktiv oʻtkazilgan va oʻtkazish tan olishni toʻxtatish shartlariga javob berganda balansdan chiqaradi (3.2.3-band). Faktoring uchun ikkinchi holat muhim: debitorlik qarzini sotish pul oqimlariga boʻlgan shartnomaviy huquqlarni oʻtkazishdir (3.2.4-band).

Huquqlarning oʻzi oʻtkazilishi debitorlik qarzi balansdan chiqishini bildirmaydi. Kompaniya ushbu aktivga oid xavf va naflarning qancha qismini saqlab qolganini baholash kerak.

Xavf va naflarni oʻtkazish sinovi

Standart uchta natijani koʻrsatadi (3.2.6-band). Kompaniya deyarli barcha xavf va naflarni oʻtkazgan boʻlsa, aktiv balansdan chiqariladi, bitimda yuzaga kelgan huquq va majburiyatlar esa alohida tan olinadi. Deyarli barchasini saqlab qolgan boʻlsa, aktiv balansda qoladi. Deyarli barcha xavf va naflarni oʻtkazmagan ham, saqlab ham qolmagan boʻlsa, aktiv ustidan nazorat baholanadi.

Xavf va naflar kompaniyaning kelgusi sof pul oqimlari joriy qiymati oʻzgaruvchanligiga taʼsirchanligini oʻtkazishdan oldin va keyin solishtirish orqali baholanadi (3.2.7-band). Sotuvdan keyin bu taʼsirchanlik sezilarli oʻzgarmagan boʻlsa, deyarli barcha xavf va naflar saqlanib qolgan. Aniq holatlarda hisob-kitob kerak emas, qolgan holatlarda diskontlash stavkasi sifatida joriy bozor foiz stavkasi qoʻllanib hisoblanadi (3.2.8-band).

Regresssiz va regressli faktoring

Amaliy yoʻnaltiruvchini B ilovasi beradi. Moliyaviy aktivni shartsiz sotish deyarli barcha xavf va naflar oʻtkazilganiga misol (B3.2.4(a)-band). Aksincha, kompaniya faktorga ehtimoliy kredit zararlarini qoplashni oʻz zimmasiga oladigan qisqa muddatli debitorlik qarzini sotish deyarli barcha xavf va naflar saqlanganiga misol (B3.2.5(e)-band).

Bundan ishchi qoida kelib chiqadi, ammo u avtomatik emas. Xaridorning toʻlamaslik xavfi toʻliq faktorda boʻlgan regresssiz faktoring, qoida tariqasida, balansdan chiqarishga olib keladi. Faktor toʻlanmagan debitorlik qarzini mijozga qaytarishga haqli boʻlgan regressli faktoring odatda uni balansda qoldiradi. Qaror shartnomaning haqiqiy shartlariga qarab qabul qilinadi, nomiga qarab emas: kafolatlar, faktor ushlab qolgan zaxiralar, xaridorning kechikishi uchun jarimalar va qayta sotib olish huquqi hisobga olinadi.

• xaridor toʻlamasa yoki kechiksa, kim javob beradi;
• mijozda qarzni qayta sotib olish yoki zararni qoplash majburiyati bormi;
• faktor toʻlovning bir qismini zaxira sifatida ushlab qoladimi va u toʻlanmaganda mijozga qaytariladimi;
• qayta sotib olish opsioni bormi va u qaysi narxda (adolatli qiymat yoki qatʼiy narx).

Savol bahsli boʻlsa, nazorat bilan nima qilish kerak

Kompaniya deyarli barcha xavf va naflarni oʻtkazgan yoki saqlab qolgan deb boʻlmasa, nazorat tekshiriladi. Oluvchi aktivni butunlay bogʻliq boʻlmagan uchinchi shaxsga sotishning amaliy imkoniyatiga ega boʻlsa, buni bir tomonlama va qoʻshimcha cheklovlarsiz amalga oshira olsa, kompaniya nazoratni saqlab qolmagan (3.2.9-band). Shunda aktiv balansdan chiqariladi; aks holda u kompaniyaning davom etayotgan ishtiroki doirasida tan olinadi (3.2.6(c)-band).

Bitimni qanday aks ettirish kerak

Debitorlik qarzi balansdan chiqarilsa, chiqarish sanasidagi balans qiymati bilan olingan kompensatsiya (yangi aktiv yoki majburiyatni, masalan kafolat yoki xizmat koʻrsatish aktivini hisobga olgan holda) oʻrtasidagi farq foyda yoki zararda tan olinadi (3.2.12-band). Bitimda yuzaga kelgan huquq va majburiyatlar alohida tan olinadi.

Balansdan chiqarish mumkin boʻlmasa, kompaniya debitorlik qarzini toʻliq hajmda tan olishda davom etadi va olingan kompensatsiya summasiga moliyaviy majburiyat tan oladi (3.2.15-band). Keyingi davrlarda oʻtkazilgan aktiv boʻyicha daromad va majburiyat boʻyicha xarajat aks ettiriladi, yaʼni faktor komissiyasi amalda foiz sifatida ishlaydi.

Shartli sonlardagi misol. Debitorlik qarzi 1 000 shartli birlik, faktor 900 oʻtkazadi, 100 farq — faktorning diskonti (haqi). Balansdan chiqarish mumkin boʻlsa: Db Pul 900, Db Faktoring xarajatlari 100 (balans qiymatiga nisbatan farq), Kt Debitorlik qarzi 1 000. Regress saqlansa va balansdan chiqarish mumkin boʻlmasa: Db Pul 900, Kt Faktor oldidagi majburiyat 900; debitorlik qarzi qoladi, 100 diskont esa xarajatlarga foiz kabi asta-sekin oʻtkaziladi. Misol mantiqni koʻrsatadi, tayyor provodka emas: ushlab qolinadigan summa va zaxiralar shartnomaga bogʻliq.

Kutilayotgan kredit zararlari zaxirasidan farqi

IFRS 9 boʻyicha kutilayotgan kredit zararlari zaxirasi amortizatsiyalangan qiymatda baholanadigan moliyaviy aktivlar, shuningdek ijara boʻyicha debitorlik qarzi va shartnoma aktivlari boʻyicha tan olinadi (5.5.1-band). Bu alohida masala: u aktiv balansda turgan paytda hal etiladi. Debitorlik qarzi sinov natijasida balansdan chiqarilgan boʻlsa, u boʻyicha zaxira kerak emas; regress sababli balansda qolgan boʻlsa, aktiv tan olingan ekan, zaxira hisoblanishda davom etadi. Batafsil — debitorlik boʻyicha kutilayotgan kredit zararlari maqolasida (/msfo-9-ozhidaemye-kreditnye-ubytki-debitorka).

Oʻzbekiston qonunchiligida faktoring shartnomasi

Oʻzbekistonda faktoring FK ning 42-bobi bilan tartibga solinadi. Shartnoma yozma shaklda tuziladi (749-modda), moliya agenti sifatida banklar, faktoring tashkilotlari va boshqa kredit tashkilotlari chiqishi mumkin (750-modda). Umumiy qoidaga koʻra, shartnomada boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, mijoz qarzdorning talabnomani bajarmagani uchun javob bermaydi (752-modda): faktoring regressli boʻlish-boʻlmasligini shartnomaning oʻzi belgilaydi. Shuning uchun MHXS hisobi uchun faqat voz kechish dalolatnomasini emas, shartnomani oʻqish kerak.

Auditorga nimani tayyorlash kerak: faktoring shartnomasi va oʻtkazilgan talabnomalar reyestrlari, har bir shartnoma boʻyicha xulosali xavf va naflar sinovi hisob-kitobi, pul olinganini tasdiqlovchi hujjatlar va xaridor toʻlamaganda faktor bilan hisob-kitob tartibi.