Zaxiralar va baholash majburiyatlari auditi

Baholash qiymatlariga nimalar kiradi

Baholash qiymatlariga shubhali qarzlar zaxirasi, eskirgan tovar-moddiy zaxiralar uchun zaxira, kafolat zaxiralari, sud daʼvolari boʻyicha zaxiralar, foydalanilmagan taʼtillar uchun zaxira va aniq oʻlchab boʻlmaydigan boshqa summalar kiradi. XAS 540da bunday noaniqlik baholash qiymatini oʻlchashdagi tabiiy noaniqlikka moyillik sifatida taʼriflanadi.

Murakkablik va subyektivlik alohida xavf omillaridir: farazlar, modellar va qoʻlda tuzatishlar qancha koʻp boʻlsa, jiddiy buzib koʻrsatish xavfi shuncha yuqori va protseduralar shuncha chuqur boʻladi. Zaxiralar boʻyicha xavf baholashi tabiiy xavf va nazorat xavfi uchun alohida amalga oshiriladi.

IAS 37 boʻyicha zaxirani tan olish mezonlari

Xalqaro hisobot uchun asosiy savol — hisobot sanasida majburiyat bormi. Zaxira, agar uni qoplash uchun pul mablagʻlari yoki boshqa iqtisodiy resurslar chiqib ketishi ehtimoli yuqori boʻlsa, tan olinadi; chiqib ketish ehtimoli yuqori boʻlmasa, modda shartli majburiyat hisoblanadi. Shartli majburiyat moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda tan olinmaydi, lekin chiqib ketish ehtimoli juda past boʻlmasa, izohlarda ochib beriladi.

Zaxira bahosi — tashkilot davr oxirida majburiyatni bajarish yoki uni uchinchi tomonga oʻtkazish uchun oqilona toʻlaydigan summa; baholashda xavflar va noaniqliklar hisobga olinadi. Kelajakdagi operatsion zararlar uchun zaxira tan olinmaydi: hisobot sanasida majburiyat yoʻq.

Auditor bahoni qanday tekshiradi

Tekshiruv beshta savol atrofida quriladi. Odatdagi protseduralar quyida keltirilgan; hajmi baholangan xavfga bogʻliq.

• usul va farazlar: ular tanlangan hisob siyosatiga mosmi va oʻtgan davrdan beri izchil qoʻllanganmi;
• boshlangʻich maʼlumotlar: muddatlar boʻyicha debitorlik reyestrining, kafolat holatlari va sud ishlari roʻyxatining toʻliqligi va aniqligi;
• retrospektiva: oʻtgan zaxiralar haqiqiy hisobdan chiqarish va toʻlovlar bilan qanchalik mos kelgan;
• hisobot sanasidan keyingi voqealar: hisobotga imzo qoʻyilgunga qadar olingan toʻlovlar, sud qarorlari, daʼvolar;
• rahbariyat xolis emasligi belgilari: barcha farazlar bir tomonga siljiganmi (masalan, foydani koʻrsatish uchun zaxira kamaytirilgan).

Qanday hujjatlarni tayyorlash kerak

Zaxira boʻyicha hujjatlar toʻplami qancha toʻliq boʻlsa, tekshiruv shuncha tez oʻtadi. Minimal toʻplam:

• zaxirani hisoblash usuli tavsiflangan hisob siyosati toʻgʻrisidagi buyruq;
• hisobot sanasiga zaxira hisob-kitobi, farazlar va maʼlumot manbalari koʻrsatilgan;
• muddatlar boʻyicha debitorlik qarzlari reyestri, qoldiqlarni tasdiqlash va solishtirish dalolatnomalari;
• sud nizolari va daʼvolar boʻyicha yurist xulosasi yoki xati;
• hisob-kitobni tasdiqlash toʻgʻrisida rahbariyat buyruqlari yoki bayonnomalari va farazlarni qayta koʻrib chiqish xulosalari.

Zaxiraning soliq oqibatlari

Soliq hisobida qoidalar buxgalteriya hisobidan farq qiladi. Foyda soligʻi boʻyicha xarajatlar asosli va hujjatlar bilan tasdiqlangan boʻlishi kerak (SK 305-modda), shuning uchun buxgalteriya zaxirasi oʻz-oʻzidan soliq bazasini kamaytirmasligi mumkin.

Umidsiz qarzlar boʻyicha SK tushuncha va chegirma tartibini farqlaydi. Umidsiz qarz — sud qaroriga koʻra majburiyat bekor boʻlishi, qarzdor bankrot deb topilishi, tugatilishi, vafot etishi yoki daʼvo muddati oʻtishi sababli undirib boʻlmaydigan qarz. Chegirma faqat qarz hisobdan chiqarilgan va buxgalteriya hisobotida aks ettirilgan taqdirda ruxsat etiladi (SK 313-modda). Soliq toʻlovchi oldingi davrlarda soliqqa tortiladigan daromad olish bilan bogʻliq umidsiz qarzlarni chegirib tashlashga haqli.

Kafolat zaxiralari uchun maxsus norma bor (SK 316-modda): zaxira yaratish haqidagi qarorni soliq toʻlovchi mustaqil qabul qiladi va ajratmalarning chegaraviy miqdorini soliq hisobi siyosatida belgilaydi. Zaxira miqdori chegaraviy miqdordan oshmasligi kerak. Yangi yaratiladigan zaxira oldingi davr qoldigʻidan kam boʻlsa, farq daromadga qoʻshiladi. Bundan tashqari, xarajatlari chegirilgan xarajatlar tarkibiga qabul qilingan tiklangan zaxiralar summalari daromadga kiradi (SK 297-modda).

Tovarlar (xizmatlar) uchun toʻlov majburiyati umidsiz qarz deb topilsa, QQS boʻyicha soliq bazasini tuzatish ham talab qilinishi mumkin; tuzatish tartibini Vazirlar Mahkamasi tasdiqlaydi (SK 257-modda).

Odatdagi xatolar

• zaxira hujjatlashtirilgan uslubsiz «koʻz bilan» hisoblangan;
• yil davomidagi haqiqiy hisobdan chiqarishlar zaxiradan sezilarli farq qilgan boʻlsa-da, farazlar qayta koʻrib chiqilmagan;
• zaxira va shartli majburiyat oʻrtasida farq yoʻq — izohlarda ochib berilmagan;
• umidsiz qarzni soliq maqsadida hisobdan chiqarish uning umidsizligini tasdiqlovchi hujjatlarsiz amalga oshirilgan;
• foydalanilmagan zaxiraning tiklanishi soliq davri daromadida aks ettirilmagan.

Hujjatlashtirish namunasi (shartli)

Shartli misol, sizning kompaniyangiz uchun hisob-kitob emas: buxgalter debitorlik qarzini muddati oʻtishi boʻyicha guruhlarga boʻladi, har bir guruh uchun oldingi yillardagi umidsiz qarzlarni hisobdan chiqarishning haqiqiy ulushini oladi va uni qoldiqqa qoʻllaydi. Natija oʻtgan yil hisob-kitobi bilan solishtiriladi, farqlar yozma tushuntiriladi. Bunday hisob-kitobni auditor takrorlay oladi va keyingi toʻlovlar bilan solishtirishi mumkin, shuning uchun hisob-kitobni u asoslangan reyestr va tasdiqlar bilan birga saqlang.