MHXS boʻyicha audit va hisobot transformatsiyasi

Eski roʻyxat oʻrniga — jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar reyestri

PQ-4611-son qarorning 1-bandiga koʻra aksiyadorlik jamiyatlari, tijorat banklari, sugʻurta tashkilotlari va yirik soliq toʻlovchilar toifasiga kiritilgan yuridik shaxslar 2021-yil 1-yanvardan MHXS asosida buxgalteriya hisobini yuritishi va 2021-yil yakunidan moliyaviy hisobotni MHXS asosida tuzishi kerak edi. PQ-282-son qaror bu bandni 2025-yil 17-dekabrdan oʻz kuchini yoʻqotgan deb topdi va faoliyat turi va (yoki) aktivlari miqdori tufayli yuqori ijtimoiy va iqtisodiy taʼsirga ega tadbirkorlik subyektlari uchun jamoat ahamiyatiga ega tashkilot maqomini joriy etdi.

Shu sababli kompaniya maqomi 2020-yilgi roʻyxat boʻyicha emas, amaldagi mezonlar boʻyicha tekshiriladi. Reyestr Iqtisodiyot va moliya vazirligining Hukumat portalidagi sahifasida eʼlon qilingan: 2026-yil 6-avgustdagi tahririda 425 ta tashkilot bor, ularning barchasi 2026-yilda kiritilgan. Reyestrda BHMning 1 mln baravari miqdoridagi chegara 412 000 soʻmlik BHM boʻyicha, yaʼni 412 mlrd soʻm qilib hisoblangan; 2026-yil 1-sentabrdan amal qilayotgan 440 000 soʻmlik BHMda (PF-115) bu chegara 440 mlrd soʻmni tashkil etadi.

Reyestrdagi tashkilot uchun muddatlar va talablar

• Reyestrni har yili 1-iyulga qadar Iqtisodiyot va moliya vazirligi (Markaziy bank nazoratidagi tashkilotlar boʻyicha — Markaziy bank) shakllantiradi va Hukumat portali hamda Ochiq maʼlumotlar portaliga joylashtiradi; Reyestrga kiritilgani haqida oʻn kun ichida xabar beriladi. Aktiv, tushum va xodimlar soni masala koʻrib chiqilayotgan yildan oldingi ikki kalendar yil uchun soliq organlariga topshirilgan moliyaviy hisobotdan olinadi.
• MHXS asosida buxgalteriya hisobi Reyestrga kiritilgan yildan keyingi yilning 1-yanvaridan yuritiladi — 2026-yilda kiritilganlar uchun 2027-yil 1-yanvardan. Navbatdagi (ikkinchi) yil yakuniga koʻra MHXS boʻyicha hisobot tuziladi va auditorlik xulosasi bilan birga eʼlon qilinadi; qonunchilikda ertaroq muddat belgilangan tashkilotlar bundan mustasno.
• Yillik MHXS hisoboti hisobot yilidan keyingi yilning 1-mayidan kechiktirmay taqdim etiladi (muddatlar 3567-son Nizom boʻyicha belgilanadi). Auditorlik xulosasi bilan birga u tashkilot veb-saytida va Korporativ axborot yagona portalida aksiyadorlar (yoki boshqa yuqori boshqaruv organi) yillik umumiy yigʻilishidan kamida ikki hafta oldin, ammo 15-iyundan kechiktirmay eʼlon qilinadi.
• Nazoratidagi tashkilotlari yoki shoʻba xoʻjalik jamiyatlari boʻlgan tashkilot guruh boʻyicha konsolidatsiyalashgan hisobot va oʻzining alohida hisobotini tuzadi. PQ-282-son qarorga koʻra MHXS asosida konsolidatsiyalashgan hisobot tuzayotgan har qanday yuridik shaxs alohida hisobotini ham MHXS boʻyicha tuzadi.
• Auditorlik xulosasi AXS boʻyicha tayyorlanadi; audit talablari Reyestrga kiritilgan yildan keyingi yillar hisobotiga nisbatan qoʻllaniladi. Auditorlik tashkilotlari reyestriga kiritilgan va majburiy audit uchun qonun talablariga javob beradigan auditorni tashkilot mustaqil tanlaydi, davlat buyurtmachisi esa davlat xaridlari toʻgʻrisidagi qonunchilik boʻyicha tanlaydi.
• Mezonlarga javob bermay qolgan tashkilot Reyestrda yana ikki yil qoladi; shu ikki yilda ham javob bermasa, Reyestrdan chiqariladi.

MHXSga ixtiyoriy oʻtish va BHMS hisobotidan ozod boʻlish

Majburiy boʻlmagan kompaniya ham MHXSga oʻtishi mumkin. Hisobot yilida oʻtishga qaror qilgan yuridik shaxs keyingi yilning 1-martiga qadar soliq toʻlovchining shaxsiy kabineti orqali soliq organiga oʻtish sanasi koʻrsatilgan xabarnoma yuboradi (PQ-282, 6-band).

Moliyaviy hisobotni ixtiyoriy ravishda MHXS boʻyicha tayyorlaydigan tadbirkorlik subyektlari BHMS boʻyicha hisobot taqdim etishdan ozod qilinadi (PQ-4611, 2-band). Yillik MHXS hisoboti hisobot yilidan keyingi yilning 1-mayidan kechiktirmay topshiriladi, BHMS boʻyicha hisobotning muddati esa 1-mart (3567-son Nizom, 7- va 12-bandlar). Oʻtish quyidagi hollarda oʻzini oqlaydi:

• xorijiy investor, ulush xaridori yoki xalqaro guruhning bosh kompaniyasi biznesni yagona qoidalar boʻyicha baholamoqchi boʻlsa;
• kredit xalqaro bank yoki moliya institutidan olinsa — ular koʻpincha MHXS hisobotini moliyalashtirish shartlariga kiritadi;
• qimmatli qogʻozlarni birjaga chiqarish rejalashtirilsa — listingga kirgach, tashkilot birinchi mezon boʻyicha Reyestrga tushadi, shuning uchun oʻtishni oldindan boshlagan maʼqul.

Birinchi MHXS hisoboti va asosiy tuzatishlar

Birinchi hisobot 1-son MHXS «Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini birinchi marta qoʻllash» boʻyicha tuziladi: birinchi hisobot davri va undan oldingi yil uchun toʻliq toʻplam, barcha davrlar uchun yagona hisob siyosati hamda oʻtish moliyaviy holat, natijalar va pul oqimlariga qanday taʼsir qilganini ochib berish. Demak, kamida ikki yillik maʼlumot kerak boʻladi, hisob siyosati esa hisob-kitoblar boshlanishidan oldin tasdiqlanadi.

Yillik MHXS hisoboti moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobot, foyda yoki zarar va boshqa umumlashgan daromad toʻgʻrisidagi hisobot, xususiy kapitaldagi oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi hisobot, pul mablagʻlari harakati toʻgʻrisidagi hisobot (bilvosita usul) va izohlardan iborat (3567-son Nizom, 11-band). Eng koʻp ish talab qiladigan sohalar:

• asosiy vositalar va qadrsizlanish (16- va 36-son BHXS): aktiv undan foydalanish yoki uni sotish orqali qoplanadigan summadan yuqori qiymatda koʻrsatilmaydi;
• debitorlik qarzi va boshqa moliyaviy aktivlar (9-son MHXS): tasniflash, baholash va kutilayotgan kredit zararlari boʻyicha zaxira;
• ijara (16-son MHXS): ijarachi muddati 12 oydan ortiq barcha shartnomalar boʻyicha (qiymati past aktivlar bundan mustasno) foydalanish huquqi shaklidagi aktiv va ijara majburiyatini tan oladi;
• tushum (15-son MHXS): tovar va xizmatlar xaridorga oʻtishiga qarab, besh bosqichli model boʻyicha tan olinadi;
• kechiktirilgan soliq (12-son BHXS): aktiv va majburiyatlarning balans qiymati bilan soliq bazasi oʻrtasidagi vaqtinchalik farqlar boʻyicha;
• konsolidatsiya (10-son MHXS): boshqa tashkilotlarni nazorat qiluvchi bosh kompaniya guruhni yagona iqtisodiy subyekt sifatida koʻrsatadi.

2027-yildan nima oʻzgaradi

• 2027-yil 1-yanvardan 1-son MHMS «Moliyaviy hisobotlarda axborotlarni taqdim etish va yoritib berish» (roʻyxat raqami 3923, 2026-yil 13-avgust) kuchga kiradi va 1-son BHMS oʻz kuchini yoʻqotadi; shu sanadan 2-son MHMS «Moliyaviy hisobotlarni tayyorlash asoslari: hisob siyosati va hisob baholari» (roʻyxat raqami 3810, 2026-yil 11-aprel) ham kuchga kiradi. Moliyaviy hisobotning milliy standartlari PQ-282-son qarorga muvofiq tasdiqlanmoqda va jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar hamda budjet tashkilotlariga tatbiq etilmaydi.
• Jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar 2027-yil 1-yanvardan «MHXSning barqarorlik toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oshkor etish standartlari»ni (IFRS Sustainability Disclosure Standards) qoʻllaydi va bu hisobotni moliyaviy hisobot hamda auditorlik xulosasi bilan birga eʼlon qiladi.
• IASB 2027-yil 1-yanvardan yoki undan keyin boshlanadigan yillik davrlar uchun 1-son BHXS oʻrniga IFRS 18 «Presentation and Disclosure in Financial Statements» standartini joriy qildi: foyda yoki zarar toʻgʻrisidagi hisobotda operatsion foyda hamda moliyalashtirish va foyda soligʻigacha boʻlgan foyda oraliq natijalari majburiy boʻladi. Oʻzbekistonda qoʻllash uchun tan olingan MHXS matnlari roʻyxatida (3400-son buyruq, 2026-yil 25-iyuldagi tahrir) IFRS 18 yoʻq, shuning uchun xorijiy guruhga ham hisobot beradigan kompaniyalar ikkala talabni hisobga olib reja tuzishi kerak.