Buxgalteriya hisobi: qonun, standartlar va yuritish tartibi

«Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonun: amaldagi tahrir

Amaldagi Qonun — 1996-yilgi 279-I-sonli Qonunning yangi tahriri: u 2016-yil 13-apreldagi OʻRQ-404-son Qonun bilan tasdiqlangan va rasmiy eʼlon qilingan kundan kuchga kirgan. Oxirgi oʻzgartish — 2026-yil 13-iyuldagi OʻRQ-1158-son Qonun: 2-moddaga maxsus huquqiy rejim oʻrnatilgan hududda hisob boshqacha qoidalar bilan tartibga solinishi haqida qism qoʻshildi (kuchga kirish sanasi — 2026-yil 25-iyul).

Amaliyotda eng koʻp qoʻllanadigan qoidalar:

• asosiy prinsiplar — uzluksizlik, ishonchlilik va koʻrsatkichlarning qiyoslanuvchanligi (3-modda);
• sintetik hisob qonunchilikda belgilangan tartibda, analitik hisob esa subyektning oʻzi belgilagan tartibda yuritiladi (8-modda);
• daromad va xarajatlar pul qachon toʻlangan yoki kelib tushganidan qatʼi nazar, oʻzi taalluqli boʻlgan hisobot davrida aks ettiriladi (18-modda);
• hisob va hisobot maʼlumotlarining toʻgʻriligi aktiv va majburiyatlarni majburiy inventarizatsiya qilish orqali tasdiqlanadi (16-modda).

BHMS — buxgalteriya hisobining milliy standartlari

Hisobni tartibga solish, standartlarni ishlab chiqish va tasdiqlash Moliya vazirligi zimmasida (9-modda); standartlar vazir buyrugʻi bilan tasdiqlanib, Adliya vazirligida roʻyxatdan oʻtkaziladi. Standartlar hisob va hisobotga minimal talablarni, milliy standartlar esa maxsus talablarni belgilaydi; MHXS (moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari) qonunchilikda belgilangan tartibda qoʻllanadi (10-modda). Banklar hisobini Markaziy bank tartibga soladi, budjet tashkilotlari esa budjet hisobi standartlari asosida ishlaydi (9-modda).

2027-yil 1-yanvardan 1-son BHMS oʻz kuchini yoʻqotadi, oʻrniga 1-son MHMS «Moliyaviy hisobotlarda axborotlarni taqdim etish va yoritib berish» (roʻyxat raqami 3923) kuchga kiradi; u jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar va budjet tashkilotlaridan tashqari barcha yuridik shaxslarga tatbiq etiladi. Asosiy standartlar (roʻyxat raqami bilan):

• 1-son BHMS «Moliyaviy hisobotni taqdim etish va hisob siyosati» — 3544, 2025-yil 1-yanvardan 2026-yil oxirigacha amal qiladi;
• 5-son BHMS «Asosiy vositalar» — 3546; 7-son BHMS «Nomoddiy aktivlar» — 3547;
• 12-son BHMS «Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish» — 3531;
• 20-son BHMS — kichik tadbirkorlik subyektlari uchun soddalashtirilgan tartib — 2501;
• 21-son BHMS — hisobvaraqlar (schyotlar) rejasi va uni qoʻllash boʻyicha yoʻriqnoma — 3593, 2025-yil 1-yanvardan;
• 22-son BHMS «Chet el valyutasida ifodalangan aktivlar va majburiyatlarning hisobi» — 3587.

Buxgalteriya hisobini kim yuritadi

Buxgalteriya hisobi subyektlari — Oʻzbekistonda roʻyxatga olingan yuridik shaxslar, ularning shuʼba korxonalari, vakolatxonalari va filiallari, davlat organlari. Yakka tartibdagi tadbirkorlar (YaTT), fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, chet el yuridik shaxslarining vakolatxona va filiallari qonunchilikda belgilangan tartibda hisob yuritadi (6-modda).

Kichik tadbirkorlik subyektlari 20-son BHMS boʻyicha soddalashtirilgan tartibni ixtiyoriy tanlashi mumkin. Bu standart YaTT va fermer xoʻjaliklariga tatbiq etilmaydi: YaTT daromad, xarajat va boshqa soliq solish obyektlari hisobini soliq qonunchiligiga muvofiq yuritadi (20-son BHMS, 2 va 6-bandlar).

Hisobni tashkil etish — rahbarning vazifasi. U buxgalteriya xizmatini tuzishi, shartnoma asosida buxgalter yollashi, hisobni ixtisoslashtirilgan tashkilotga topshirishi yoki oʻzi yuritishi mumkin. Har qanday holatda rahbar hisob siyosati, ichki nazorat, hisobning toʻliq va ishonchli yuritilishi, hujjatlarning but saqlanishi, moliyaviy va soliq hisobotining tayyorlanishini taʼminlaydi (11-modda).

Majburiy auditdan oʻtadigan kompaniyada (banklar va boshqa kredit tashkilotlaridan tashqari) bosh buxgalterdan oliy maʼlumot, hisob, hisobot yoki audit sohasida oxirgi besh yildan kamida uch yillik (oliy iqtisodiy maʼlumot bilan) yoki oxirgi oʻn yildan kamida yetti yillik (boshqa oliy maʼlumot bilan) staj va har yili malaka oshirish talab etiladi (12-modda).

Boshlangʻich hujjatlar va hisob registrlari

Har bir xoʻjalik operatsiyasi tasdiqlovchi hujjat bilan rasmiylashtiriladi — bu boshlangʻich hisob hujjati boʻlib, hisob shu asosda yuritiladi (Buxgalteriya hisobida hujjatlar va hujjatlar aylanishi toʻgʻrisidagi nizom, roʻyxat raqami 3538, 2-band). Hujjat operatsiya paytida yoki undan keyin tuziladi, elektron shaklda ham boʻlishi mumkin (Qonunning 14-moddasi).

Hujjatlardagi maʼlumotlar registrlarda — jurnallar, qaydnomalar va kitoblarda ikkiyoqlama yozuv bilan jamlanadi (15-modda). Matnni oʻchirish va izohsiz tuzatish mumkin emas: xato bitta chiziq bilan oʻqiladigan qilib chiziladi, ustiga toʻgʻri matn yoziladi, «tuzatildi» izohi, imzolar va sana qoʻyiladi; bank va kassa hujjatlarida tuzatish taqiqlanadi, yozuv uchun qalam ishlatilmaydi (Nizom, 12, 22–25-bandlar). Hujjatlarning harakati rahbar buyrugʻi bilan tasdiqlanadigan hujjatlar aylanishi grafigi bilan tartibga solinadi (53-band).

Boshlangʻich hujjatning majburiy rekvizitlari (Qonunning 14-moddasi):

• subyekt (tashkilot) nomi;
• hujjat nomi va raqami, tuzilgan sanasi va joyi;
• operatsiyaning nomi, mazmuni hamda natura va pulda ifodalangan miqdori;
• operatsiyani bajargan shaxslarning lavozimi, familiyasi, ism-sharifining bosh harflari va imzosi.

Hisob siyosati va hujjatlarni saqlash

Hisob siyosati — rahbar hisob yuritish va hisobot tuzishda qoʻllaydigan usullar jamlanmasi (1-son BHMS, 6-band). U rahbarning buyrugʻi bilan rasmiylashtiriladi, tanlangan usullar keyingi yilning 1-yanvaridan qoʻllanadi, yangi tashkilot esa siyosatni davlat roʻyxatidan oʻtgan kundan 90 kundan kechiktirmay rasmiylashtiradi (51-band). Ishchi schyotlar rejasi ham hisob siyosatida aks ettiriladi (21-son BHMS, 4-band). 2027-yil 1-yanvardan hisob siyosatini tanlash va oʻzgartirish tartibini 1-son BHMS emas, 2-son MHMS (roʻyxat raqami 3810) belgilaydi — 2027-yilgi siyosatni shunga moslang.

Boshlangʻich hujjatlar, registrlar va hisobotlar qonunchilikdagi muddatlar mobaynida, biroq hisobot yilidan keyin kamida besh yil saqlanadi (Qonunning 29-moddasi). 2022-yil 1-yanvardan keyin hisoblangan ish haqi toʻgʻrisidagi hujjatlar, soliq va statistika organlariga elektron topshirilgan hisobotlar hamda soliq organining axborot tizimlarida elektron rasmiylashtirilgan hujjatlar majburiy saqlanmaydi va arxivga topshirilmaydi (3538-son Nizom, 26-band).

Hisobot davri va yillik moliyaviy hisobot

Asosiy muddat va qoidalar:

• hisobot yili — 1-yanvardan 31-dekabrgacha; hisobot yil boshidan ortib boruvchi yakun bilan tuziladi (22, 24-moddalar);
• yangi yuridik shaxsning birinchi hisobot yili — yuridik shaxs huquqi olingan sanadan 31-dekabrgacha, 1-oktabrdan keyin roʻyxatga olinganlarda — keyingi yilning 31-dekabrigacha (24-modda);
• yillik toʻplam — buxgalteriya balansi, moliyaviy natijalar, pul oqimlari va xususiy kapital haqidagi hisobotlar hamda izohlar (22-modda); kichik korxonalar va mikrofirmalar faqat balans hamda moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotni taqdim etadi (25-modda);
• BHMS boʻyicha yillik hisobot — keyingi yilning 1-martigacha, MHXS boʻyicha — 1-mayigacha (Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish muddatlari hamda ularning tarkibi va mazmuni toʻgʻrisidagi nizom, roʻyxat raqami 3567, 7-band);
• 2023-yil 1-yanvardan moliyaviy hisobotni soliq va statistika organlariga har chorakda taqdim etish talabi bekor qilingan (Prezidentning PQ-419-son qarori).

Hisobni autsorsingga berish

Qonun rahbarga hisob yuritishni shartnoma asosida ixtisoslashtirilgan tashkilotga — auditorlik tashkiloti, soliq maslahatchilari tashkiloti yoki ustavida shunday xizmat nazarda tutilgan boshqa tashkilotga yuklash huquqini beradi (11-modda). Auditorlik tashkilotlari uchun hisobni yoʻlga qoʻyish, tiklash, yuritish va moliyaviy hisobot tuzish, jumladan MHXS boʻyicha, — turdosh xizmat («Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida»gi Qonun, 33-modda). Shartnoma tuzishdan oldin quyidagilarni hisobga oling:

• hisobni tashkil etish va hujjatlarning but saqlanishi uchun javobgarlik rahbarda qoladi (11-modda);
• majburiy auditdan oʻtadigan kompaniyada bosh buxgalterga qoʻyiladigan talablar autsorser xodimiga ham tatbiq etiladi (12-modda);
• hisobingizni yuritgan auditorlik tashkiloti shu davr boʻyicha sizda audit oʻtkaza olmaydi (OʻRQ-677, 34-modda) — hisob va audit uchun turli tashkilotlar kerak;
• shartnomada hujjatlarni topshirish grafigi, hisobot muddatlari, maʼlumotlarga kirish va hujjatlarni qaytarish tartibini yozing.

Javobgarlik va koʻp uchraydigan xatolar

Buxgalteriya qonunchiligidagi majburiyatlarni bajarmaslik, jumladan hisob va moliyaviy hisobot maʼlumotlarining toʻgʻriligi va ishonchliligini taʼminlamaslik yoki inventarizatsiya oʻtkazmaslik mansabdor shaxsga bazaviy hisoblash miqdorining (BHM) 3 baravaridan 7 baravarigacha, bir yil ichida takrorlansa — 7 baravaridan 10 baravarigacha jarimaga sabab boʻladi (Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks, 175¹-modda). 2026-yil 1-sentabrdan BHM — 440 000 soʻm, yaʼni jarima 1 320 000 soʻmdan 3 080 000 soʻmgacha, takroran — 4 400 000 soʻmgacha.

Amaliyotda koʻp uchraydigan xatolar:

• hisob siyosati buyruq bilan rasmiylashtirilmagan yoki oʻz kuchini yoʻqotgan standartlarga havola qiladi;
• boshlangʻich hujjatlarda majburiy rekvizitlar yoʻq, tuzatishlar izohsiz kiritilgan;
• daromad va xarajatlar pul tushgan yoki toʻlangan sana boʻyicha qayd etilgan — bu 18-moddaga zid;
• mustaqil balansdagi filiallarning balanslari umumiy hisobotga kiritilmagan (22-modda).