Audit nima: auditorlik tekshiruvi, uning turlari va natijasi

Auditni kim oʻtkazadi

Auditorlik faoliyati — bu auditorlik tashkilotlarining auditorlik xizmatlari koʻrsatish boʻyicha tadbirkorlik faoliyati (3-modda). Auditorlik tashkiloti oʻzi haqidagi maʼlumotlar Auditorlik tashkilotlarining reyestriga kiritilgan sanadan boshlab faoliyat yuritishga haqli (27-modda). Reyestrni vakolatli davlat organi elektron shaklda yuritadi, undagi maʼlumotlar tanishish uchun ochiq (41-modda).

Auditor — auditorning malaka sertifikatiga ega jismoniy shaxs (3-modda). U bir vaqtning oʻzida faqat bitta auditorlik tashkilotida ishlashi mumkin (17-modda). Auditorlik tashkiloti aksiyadorlik jamiyatidan boshqa istalgan tashkiliy-huquqiy shaklda tuzilishi mumkin, lekin shtatida kamida toʻrt nafar auditor boʻlishi, ustav fondidagi auditorlar ulushi kamida 51 foiz boʻlishi va unga oʻzi uchun asosiy ish joyi boʻlgan auditor rahbarlik qilishi shart (27-modda). Auditorlik tashkilotiga qonunning 32 va 33-moddalaridagi faoliyatdan boshqa tadbirkorlik bilan shugʻullanish taqiqlanadi.

Audit qanday standartlar asosida oʻtkaziladi

Auditorlik faoliyati standartlari — Xalqaro buxgalterlar federatsiyasining tegishli kengashi eʼlon qiladigan auditning xalqaro standartlari (XAS / ISA), sifat nazorati, tahliliy tekshiruvlar, ishonchni taʼminlaydigan topshiriqlar va turdosh xizmatlarning xalqaro standartlari (9-modda). Ular vakolatli davlat organining rasmiy veb-saytida joylashtiriladi.

Qonun toʻrt asosiy tamoyilni alohida moddalarda belgilaydi: mustaqillik (5-modda), xolislik va halollik (6-modda), chuqur kasbiy bilimga egalik (7-modda) va axborotning maxfiyligi (8-modda). Maxfiylik tamoyiliga koʻra auditor tekshiruvda bilib olgan maʼlumotlarni mijozning yozma roziligisiz oshkor qila olmaydi — korrupsiya va jinoiy daromadlarni legallashtirishga qarshi kurashish qonunchiligida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

Auditorlik xizmatlari: tekshiruv va turdosh xizmatlar

Auditorlik tashkilotlari ikki turdagi xizmat koʻrsatadi: auditorlik tekshiruvlari va turdosh xizmatlar; xizmatlar mijoz bilan tuzilgan shartnoma asosida koʻrsatiladi (31-modda). Qonundagi talablardan farq qiladigan tartibda oʻtkazilgan tekshiruv auditorlik tekshiruvi hisoblanmaydi (32-modda).

• buxgalteriya hisobini yoʻlga qoʻyish, tiklash, yuritish va moliyaviy hisobot, shu jumladan MHXS boʻyicha hisobot tuzish;
• buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot boʻyicha maslahat;
• shtatda soliq maslahatchisi boʻlganda yoki u shartnoma asosida jalb etilganda — soliq qonunchiligini qoʻllash, hisob-kitob va deklaratsiyalar boʻyicha maslahat;
• moliya-xoʻjalik faoliyatini tahlil qilish, moliyaviy rejalashtirish, biznes-rejalar, iqtisodiy va boshqaruv maslahati;
• buxgalteriya hisobini avtomatlashtirish va moliyaviy axborot xavfsizligi boʻyicha tavsiyalar (33-modda).

Majburiy audit: kim har yili tekshiriladi

Qonunning 35-moddasiga koʻra har yili majburiy auditorlik tekshiruvidan oʻtishi shart:

• aksiyadorlik jamiyatlari;
• banklar va boshqa kredit tashkilotlari;
• sugʻurta tashkilotlari;
• qishloq xoʻjaligi kooperativlari;
• investitsiya fondlari va mablagʻlarni jamlovchi boshqa fondlar hamda ularning investitsiya aktivlarini ishonchli boshqaruvchilari;
• manbalari ajratmalardan iborat xayriya, jamoat va boshqa fondlar (bir kalendar yilda bank hisobvaraqlarida pul aylanmasi boʻlmagan jamoat fondlari bundan mustasno);
• ustav fondida davlat ulushi boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyektlar;
• birjalar;
• hisobot yili yakunlariga koʻra quyidagi uchta shartdan bir vaqtning oʻzida ikkitasiga javob bergan tijorat tashkilotlari: aktivlarining balans qiymati BHMning 100 ming baravaridan, sotishdan tushumi BHMning 200 ming baravaridan, xodimlarining oʻrtacha yillik soni 100 nafardan ortiq.

Majburiy audit muddati va javobgarlik

Auditorlik xulosasining koʻchirma nusxasi tekshiruvdan keyin 15 kun ichida, lekin hisobot yilidan keyingi yilning 15-iyunidan kechiktirmay soliq organlariga taqdim etiladi (35-modda). Yillik hisobot auditini 15-iyungacha oʻtkazmaslik va auditorlik xulosasining yoʻqligi majburiy auditdan boʻyin tovlash deb tan olinadi va mansabdor shaxsga maʼmuriy jazo qoʻllanishiga sabab boʻladi.

Maʼmuriy jazodan keyin ham kalendar yil oxirigacha audit oʻtkazilmasa, korxonadan BHMning 100 baravari miqdorida jarima undiriladi; jarimani toʻlash auditdan ozod qilmaydi (35-modda).

Tashabbus tarzidagi audit

Qonun majburiy boʻlmagan hollarda ham audit oʻtkazish imkonini beradi. Tashabbus tarzidagi auditning buyurtmachisi yuridik shaxsning oʻzi, uning mulkdori, ustav fondida kamida 5 foiz ulushga ega ishtirokchi yoki aksiyador, shuningdek nazorat qiluvchi yoki huquqni muhofaza qiluvchi organlar boʻlishi mumkin (36-modda). Haqni tashabbuskor toʻlaydi, tekshiruv predmeti, muddatlari va boshqa shartlar shartnomada belgilanadi.

Amalda tashabbus auditi bitim yoki investor kirishidan oldin, kredit olishda, bosh buxgalter almashganda yoki ishtirokchilar hisobotga ishonch hosil qilishni istaganda buyurtma qilinadi.

Auditor kimni tekshira olmaydi

Mustaqillikni taʼminlash uchun auditorlik tashkilotiga quyidagilarni tekshirish taqiqlanadi (34-modda): uning kreditorlari va sugʻurtalovchilari; tashkilot yoki uning auditorlari muassis, ishtirokchi, aksiyador boʻlgan subyektlar; muassisi, rahbari yoki bosh buxgalteri bir vaqtda shu auditorlik tashkilotining xodimi boʻlgan subyektlar; tekshiriladigan davrda unga buxgalteriya hisobini yuritish yoki tiklash xizmatini koʻrsatgan tashkilot; manfaatlar toʻqnashuvi yuzaga kelgan hollar.

Bundan tashqari, auditorlik tashkiloti ayni bir korxonani ketma-ket yetti yildan ortiq tekshira olmaydi (34-modda). Shuning uchun bir firma bitta davr uchun ham buxgalteriyangizni yuritib, ham audit xulosasini bera olmaydi.

Auditorlik xulosasi

Auditorlik xulosasi — moliyaviy hisobotning ishonchliligi va buxgalteriya hisobi qonunchiligiga muvofiqligi haqida auditorlik tashkilotining yozma fikri. U raqamlanadi, har bir sahifasi tekshiruvni oʻtkazgan auditor(lar) va tashkilot rahbari tomonidan imzolanadi, unga fikr bildirilgan moliyaviy hisobot ilova qilinadi. Xulosaning shakli va mazmuni auditorlik faoliyati standartlari bilan belgilanadi (39-modda).