Oʻzbekiston erkin iqtisodiy zonalari: ishtirokchilar uchun imtiyozlar va shartlar

Maxsus iqtisodiy zonalar turlari

Qonunning 9-moddasiga koʻra maxsus iqtisodiy zonalar erkin iqtisodiy zonalar, maxsus ilmiy-texnologik zonalar, turistik-rekreatsion zonalar, erkin savdo zonalari va maxsus sanoat zonalari shaklida tashkil etiladi. Zona Prezident qarori bilan oʻttiz yilgacha muddatga tashkil etiladi; muddatni uzaytirish, chegaralarni oʻzgartirish va tugatish ham Prezident qarori bilan amalga oshiriladi (20-modda).

Erkin iqtisodiy zona yangi ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish, yuqori texnologiyali ishlab chiqarishni rivojlantirish, raqobatbardosh, importning oʻrnini bosuvchi va eksportga yoʻnaltirilgan tayyor sanoat mahsulotini chiqarish, shuningdek infratuzilma va logistikani rivojlantirish uchun moʻljallangan (10-modda).

Investitsiya loyihasiga talablar

• Barcha zonalar uchun umumiy talablar (15-modda): arxitektura va qurilish, texnik jihatdan tartibga solish, ekologiya, mehnatni muhofaza qilish va sanoat xavfsizligi toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiqlik; moliyalashtirish manbalari mavjudligi; zona ixtisoslashuviga muvofiqlik; uskunalar va texnologiyalarning energiya samaradorligi.
• EIZ uchun (16-modda): loyiha Oʻzbekistonda ishlab chiqarilmaydigan yoki ichki talabni qoplamaydigan hajmda ishlab chiqariladigan yangi turdagi mahsulotlarni ishlab chiqarishni nazarda tutishi kerak.
• Qayta ishlash salmoqli boʻlishi kerak: yakuniy mahsulot tovar pozitsiyasining TIF TN boʻyicha xomashyoga nisbatan dastlabki toʻrt belgidan biri darajasida oʻzgarishi yoki qoʻshilgan qiymatli mahsulot hajmining kamida 30% ga oshishi.
• Bozori toʻyingan yoki mahalliy ishlab chiqaruvchilar ehtiyojni qoplaydigan mahsulot boʻyicha loyihalarni amalga oshirish mumkin emas.
• Zonalar hududida, xususan, alkogol va tamaki mahsulotlari, qurol, sement, beton va gʻisht ishlab chiqarish, chiqindilarni qayta ishlash va koʻmish taqiqlanadi (19-modda).

Ishtirokchi maqomini qanday olish mumkin

Investor elektron onlayn-auksion orqali yer uchastkasini yoki boʻsh binoni ijaraga olganidan keyin besh ish kuni ichida zona joylashgan joyda yuridik shaxsni roʻyxatdan oʻtkazish uchun hujjatlarni topshiradi (29-modda). Yuridik shaxs investitsiya kelishuvi imzolangandan va Ishtirokchilar reyestriga kiritilgandan keyin ishtirokchi maqomini oladi; reyestrga kiritish uchun Vazirlar Mahkamasi belgilagan miqdorda haq toʻlanadi.

Ishtirokchi imtiyoz va preferensiyalardan foydalanish, auksion orqali yer olish, zona direksiyasidan investitsiya kelishuviga muvofiq infratuzilma bilan oʻz vaqtida taʼminlashni talab qilish huquqiga ega. U kelishuv boʻyicha majburiyatlarni muddatida bajarishi va direksiyaga kelishuv hamda biznes-reja bajarilishi haqida hisobot berishi shart (30-modda).

Soliq kodeksi boʻyicha soliq imtiyozlari

• Mol-mulk soligʻi va yer soligʻi — investitsiyalar hajmiga qarab Prezident qarori bilan belgilanadigan muddatga ozod qilish (SK 473-moddasi 1-qismi); muddat ishtirokchi guvohnomasi olingan sanadan hisoblanadi (474-modda).
• Foyda soligʻi — investitsiyalarga qarab ozod qilish: 3 mln dan 5 mln AQSh dollarigacha — 3 yilga, 5 mln dan 15 mln gacha — 5 yilga, 15 mln va undan yuqori — 10 yilga (473-moddaning 2-qismi). Muddat zonadagi ishlab chiqarish obyekti foydalanishga qabul qilingan sanadan hisoblanadi.
• 2026-yil 1-apreldan maqom olganlar uchun foyda soligʻi boʻyicha imtiyoz boshqa shaklda — investitsiyalar hajmiga bogʻliq muddatga asosiy vositalarni tezlashtirilgan amortizatsiya qilish huquqi sifatida beriladi (473-moddaning 3-qismi). Bu moliyaviy model uchun tubdan oʻzgarish: nol soliq oʻrniga soliq yuki keyingi yillarga koʻchiriladi.
• Barcha imtiyozlar faqat zona direksiyasi bilan tuzilgan Investitsiya kiritish toʻgʻrisidagi kelishuvda nazarda tutilgan faoliyat turlariga (473-moddaning 4-qismi) va faqat zona hududidagi faoliyatga (Qonunning 37-moddasi) tatbiq etiladi.
• Agar ishtirokchi investitsiyalarni uzoqroq muddat nazarda tutilgan chegaragacha oshirsa, u haqiqiy hajm boʻyicha imtiyozlar muddatini uzaytirishga haqli (474-modda).

Bojxona imtiyozlari va QQS

• Respublikada ishlab chiqarilmaydigan va qurilish davrida loyiha uchun olib kiriladigan qurilish materiallari uchun bojxona toʻlovlaridan (QQS va bojxona rasmiylashtiruvi yigʻimlaridan tashqari) ozod qilish (Qonunning 39-moddasi).
• Oʻzbekistonda analoglari ishlab chiqarilmaydigan texnologik uskunalarni tasdiqlangan roʻyxat boʻyicha olib kirishda bojxona toʻlovlaridan (rasmiylashtirish yigʻimlaridan tashqari) ozod qilish.
• Eksport uchun mahsulot ishlab chiqarishda foydalaniladigan xomashyo, materiallar va butlovchi qismlarni olib kirishda bojxona toʻlovlari (rasmiylashtirish yigʻimlaridan tashqari) toʻlanmaydi.
• Tovarlar importida QQSni toʻlash boʻyicha 120 kungacha kechiktirish.
• Maxsus bojxona rejimi zona hududi orqali tovarlar tranzitiga tatbiq etilmaydi (38-modda).

Xatarlar: maqomni yoʻqotish va nazorat

Maqom zona yoki yuridik shaxs tugatilganda, zonadan tashqariga koʻchganda, investitsiya kelishuvi boʻyicha majburiyatlar bajarilmaganda, ishtirokchining arizasiga koʻra va qayta tashkil etishda — bir xil imtiyozlarga ega ishtirokchilar oʻrtasidagi qoʻshib yuborish yoki qoʻshib olishdan tashqari — yoʻqotiladi (31-modda). Majburiyatlar bajarilmaganda direksiya buzilishlar tavsifi bilan dalolatnoma tuzadi (32-modda). Maqomdan mahrum etilgandan keyin imtiyozlardan maqom yoʻqotilgan oyning 1-sanasidan foydalanib boʻlmaydi (SK 474-moddasi).

Yana ikki cheklov koʻpincha eʼtibordan chetda qoladi. EIZ ishtirokchilari soliq toʻlovchilarning konsolidatsiyalashgan guruhiga kira olmaydi (SK 62-moddasi), ularning ishtirokchi boʻlmagan shaxslar bilan bitimlari esa transfert narx belgilashda soliq nazorati doirasida tekshirilishi mumkin. Ishtirokchi va zonadan tashqaridagi «ona» kompaniya oʻrtasidagi guruh ichidagi yetkazib berishlar narxlarini oldindan asoslash kerak.