Umidsiz debitorlik qarzini hisobdan chiqarish: soliq oqibatlari

SK qaysi qarzni umidsiz deb hisoblaydi

Taʼrif SKning 313-moddasida berilgan: umidsiz deb sud qaroriga koʻra majburiyat bekor boʻlishi, qarzdor bankrot deb topilishi, tugatilishi, vafot etishi yoki daʼvo muddati oʻtishi sababli qoplab boʻlmaydigan qarz tan olinadi. Roʻyxat yopiq: “qarzdorda pul yoʻq” yoki “javob bermayapti” oʻzi asos emas.

• majburiyatni bekor qilgan sud qarori;
• qarzdorning bankrot deb topilishi;
• yuridik shaxs boʻlgan qarzdorning tugatilishi;
• qarzdorning vafoti;
• daʼvo muddatining oʻtishi.

Daʼvo muddati: toʻgʻri hisoblash

Amalda koʻpincha oxirgi asos qoʻllanadi. Daʼvoning umumiy muddati — uch yil (FK 150-modda). Biroq bu muddat uziladi: daʼvo muddatining oʻtishi daʼvo qoʻzgʻatish yoki majburiyatli shaxsning qarzni tan olganini bildiruvchi harakatlari bilan uziladi, uzilishdan keyin muddat qaytadan boshlanadi (FK 157-modda).

Shuning uchun qarzni muddat boʻyicha hisobdan chiqarishdan oldin kontragent bilan barcha hisob-kitoblar tarixini koʻrib chiqing.

• imzolangan solishtirma dalolatnoma, qisman toʻlov yoki muddatni choʻzish haqidagi xat muddat qaytadan boshlanganini bildirishi mumkin;
• muddatni yuklab joʻnatilgan sanadan emas, qarzdorning qarzni tan olish deb talqin qilinishi mumkin boʻlgan oxirgi harakatini hisobga olib hisoblang;
• muddat daʼvo bilan uzilgan boʻlsa, natijani kuting: sud qarori va ijro ishi alohida yoʻnalish boʻlib, boshqa hujjatlarni talab qiladi.

Foyda soligʻida chegirma shartlari

Soliq toʻlovchi oldingi hisobot (soliq) davrlarida soliqqa tortiladigan daromad olish bilan bogʻliq umidsiz qarzlarni chegirib tashlashga haqli (SK 313-modda). Mantiq tushunarli: tushum bir paytlar soliq bazasiga kirgan, pul olinmagan va soliq toʻlovchi bazani shu summaga kamaytiradi.

Chegirmalar koʻpincha shu rasmiy shartda toʻxtab qoladi: umidsiz qarzlarni chegirib tashlashga faqat qarz hisobdan chiqarilgan va soliq toʻlovchining buxgalteriya hisobotida aks ettirilgan taqdirdagina yoʻl qoʻyiladi. Hisobda aks ettirilmagan hisobdan chiqarish buyrugʻi ham, buyruqsiz provodka ham qoʻshimcha soliq hisoblash xavfini qoldiradi.

• avval soliqqa tortiladigan daromadni shakllantirgan qarz chegiriladi — tushumi bazaga kirmagan summa chegirilmaydi;
• chegirma yuklab joʻnatilgan davrda emas, qarz hisobdan chiqarilib hisobotda aks ettirilgan davrda amalga oshiriladi;
• faqat hisobdan chiqarish dalolatnomasini emas, asosni tasdiqlovchi hujjatlarni ham saqlang: sud qarori, tugatilish yoki bankrotlik haqida maʼlumotnoma, daʼvo muddati hisob-kitobi.

QQS: soliq bazasini tuzatish

Foyda soligʻidan tashqari, umidsiz qarz QQSga ham taʼsir qiladi. SKning 257-moddasi tovarlar (xizmatlar) uchun toʻlash majburiyati umidsiz qarz deb topilsa va 313-modda boʻyicha hisobdan chiqarilishi lozim boʻlsa, soliq bazasi tuzatilishini bevosita nazarda tutadi. Bunday tuzatish tartibini Vazirlar Mahkamasi tasdiqlaydi: SK Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 14-avgustdagi 489-son qarori bilan tasdiqlangan Nizomga havola qiladi. Rasmiylashtirishdan oldin uning amaldagi tahririni tekshiring — tartib tafsilotlarini bu maqolada qayta aytib bermaymiz.

257-moddadagi umumiy qoidalar: tuzatish (manfiy yoki musbat) qoʻshimcha hisobvaraq-faktura yoki holat yuz berganini tasdiqlovchi boshqa hujjatlar asosida va u yuz bergan soliq davrida amalga oshiriladi.

• yetkazib beruvchi tuzatish tartibiga muvofiq qoʻshimcha hisobvaraq-faktura rasmiylashtiradi;
• xaridor oʻz navbatida qoʻshimcha hisobvaraq-faktura asosida ilgari hisobga olingan soliq summasini tegishli tarzda tuzatadi (SK 257-modda);
• qarzdor-xaridorda shunday tuzatishdan keyin hisobga olishni kamaytirish majburiyati paydo boʻlishi mumkinligini unga oldindan ogohlantiring — bu nizoning oldini oladi.

Qarzdor keyinroq toʻlasa nima boʻladi

Hisobdan chiqarish qarz huquqiy jihatdan mavjud ekan, uni talab qilish huquqingizni yoʻqotmaydi. Ilgari hisobdan chiqarilgan va chegirilgan summa tushsa, u daromadga aylanadi: SK ilgari xarajatlarga kiritilgan, umidsiz (xatarli) deb topilgan, joriy soliq davrida qoplangan, shu jumladan bunday talablarni boshqaga oʻtkazish yoʻli bilan qoplangan talab summalarini ilgari chegirilgan xarajatlarni qoplash koʻrinishidagi daromadga kiritadi (SK 301-modda).

Alohida: qarzni uchinchi shaxsga sotish — SK 300-moddadagi oʻz qoidalariga ega mustaqil operatsiya, bu hisobdan chiqarish bilan bir narsa emas.

Harakatlar tartibi va tipik xatolar

• debitorlik qarzlarini inventarizatsiya qilish va SK 313-modda asoslariga mos qarzlarni ajratish;
• har bir qarz boʻyicha asosni tasdiqlovchi hujjatlar va xronologiyani yigʻish: shartnoma, dalolatnomalar, solishtirmalar, yozishmalar, toʻlovlar;
• rahbarning kontragentlar, summalar va asoslar roʻyxati bilan hisobdan chiqarish buyrugʻini chiqarish;
• hisobdan chiqarishni buxgalteriya hisobi va hisobotda aks ettirish — busiz chegirma yoʻq;
• QQS boʻyicha soliq bazasini tuzatish va Vazirlar Mahkamasi tasdiqlagan tartibda qoʻshimcha hisobvaraq-fakturalarni rasmiylashtirish;
• tipik xato — uch yil ichida solishtirma dalolatnoma imzolangan qarzni muddat boʻyicha hisobdan chiqarish;
• tipik xato — hisobotda aks ettirilmagan qarzni chegirish yoki QQSni unutish;
• tipik xato — qarzdor keyinroq toʻlagan summani daromadga qaytarmaslik.

Hisob-kitob namunasi (shartli raqamlar)

Namuna shartli, mantiqni koʻrsatish uchun. Kompaniya 112 000 000 soʻmlik tovarni yuklab joʻnatdi, shu jumladan QQS 12 000 000 soʻm, 100 000 000 soʻmlik tushum oʻtgan yilgi soliq bazasiga kirgan. Xaridor tugatilgan, qarz umidsiz deb topilgan, buyruq bilan hisobdan chiqarilgan va hisobotda aks ettirilgan. Kompaniya umidsiz qarzni chegirishga haqli, QQS boʻyicha esa bazani 100 000 000 soʻmga Vazirlar Mahkamasi tasdiqlagan tartibda tuzatadi. Stavka va taʼsirning aniq summasini SKning amaldagi tahriri va oʻz soliq rejimingiz boʻyicha hisoblang.