Toʻqimachilik korxonasini sotib olishda due diligence: zaxiralar, eksport, kreditlar, uskunalar

Zaxiralar: paxta, ip, mato va tayyor mahsulot

Zaxiralar toʻqimachilik balansining eng «yumshoq» moddasi. Ularni baholash tanlangan usullarga va buxgalteriyaning xulosalariga bogʻliq. Faktdan boshlang: buxgalteriya hisobi va hisobot maʼlumotlarining toʻgʻriligi va ishonchliligi aktivlar va majburiyatlar inventarizatsiyasi majburiy oʻtkazilishi bilan tasdiqlanadi (“Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi qonunning 16-moddasi). Oxirgi inventarizatsiya dalolatnomalarini soʻrang va xom ashyo omborlarida, sexlarda hamda tayyor mahsulot omborida oʻzingiz tanlab qayta sanab chiqing — bitimdan keyin emas, imzolashdan oldin.

Keyin baholashni tekshiring. Zaxiralar, agar sotishning sof qiymati tannarxdan past boʻlsa, sotishning sof qiymati boʻyicha koʻrsatiladi (4-sonli BHMSning 49-bandi), arzonlashtirish summasi esa u yuzaga kelgan hisobot davrining xarajatlariga kiritiladi (56-band). Toʻqimachilik uchun bu shuni anglatadi: uzoq yotib qolgan ip, oldingi kolleksiyalarning matosi, nostandart qoldiqlar va brak sotish mumkin boʻlgan narx boʻyicha baholanishi kerak, xarid narxi boʻyicha emas. Hisobda arzonlashtirish yoʻq, ombor esa eski boʻlsa, bu narxni pasaytirish uchun toʻgʻridan-toʻgʻri asos.

• zaxiralarni turlar (xom ashyo, ip, yarim fabrikat, tayyor mahsulot) va partiyalar yoshi boʻyicha ajratish;
• chiqib ketish usuli: zaxiralar guruhi boʻyicha hisobot yili davomida faqat bitta usul qoʻllanadi (4-sonli BHMSning 63-bandi) — oʻrtacha tortilgan qiymat (AVECO, 62-band) yoki FIFO (66-band); yil ichida usulning oʻzgarishi savol uygʻotishi kerak;
• bosqichlar boʻyicha hisob: koʻp bosqichli ishlab chiqarishda bosqichli usul qoʻllanadi, unda bosqich tannarxi oldingi bosqichlar xarajatlarini oʻz ichiga oladi (41-band) — tugallanmagan ishlab chiqarish oshirib koʻrsatilmaganini tekshiring;
• mahsulot tannarxiga sotish xarajatlari va boshqaruv xarajatlari kirmaydi (36-band) — agar ular kirib qolgan boʻlsa, foyda va tayyor mahsulot qoldigʻi buzib koʻrsatilgan;
• import xom ashyosi: chet el valyutasidagi qiymat buxgalteriya hisobiga qabul qilingan sanadagi Markaziy bank kursi boʻyicha qayta hisoblanadi, toʻlangan avans summasi bundan mustasno (24-band) — yirik yetkazib berishlar boʻyicha kurs va sanalarni solishtiring.

Eksport: nol stavka nima bilan tasdiqlangan

Koʻpgina toʻqimachilik fabrikalari uchun eksport tushumning asosiy qismi, xaridor aslida shu uchun toʻlaydi. Soliq kodeksi Oʻzbekiston Respublikasi hududidan eksport bojxona rejimida olib chiqilgan tovarlar uchun QQSning nol stavkasini nazarda tutadi (260-modda), bu stavkani qoʻllash huquqini tasdiqlovchi hujjatlar esa soliq hisoboti bilan birga taqdim etiladi. Tasdiq toʻliq yigʻilmagan boʻlsa, xavf kompaniyaga, yaʼni yangi egasiga tushadi.

Tovarlar eksportini tasdiqlovchi hujjatlar roʻyxati Soliq kodeksining 261-moddasida keltirilgan. Ular orasida shartnoma (belgilangan tartibda tasdiqlangan nusxasi), tovarlarni olib chiqish uchun asos boʻlgan yuk bojxona deklaratsiyasi va chegara postidagi bojxona organi belgisi bilan yuk hujjatlari bor. Har bir yirik xaridor va har bir davr boʻyicha eksport joʻnatmalaridan tanlanma qiling va solishtiring: shartnoma, deklaratsiya, transport hujjatlari, toʻlov topshiriqnomalari va hisobvaraq-fakturalar sanalar, hajmlar va summalar boʻyicha mos kelishi kerak.

• tanlanma barcha yirik shartnomalar boʻyicha boʻlishi kerak, bir nechta qulay joʻnatma boʻyicha emas;
• deklaratsiyadagi va ombor hisobidagi miqdor hamda assortimentning mosligi;
• har bir joʻnatma papkasida Soliq kodeksining 261-moddasi boʻyicha toʻliq hujjatlar toʻplami boʻlishi;
• komissioner yoki vositachi orqali eksport — shartnoma va vositachi hisobotlari alohida;
• valyuta tushumining kelib tushishi: xorijiy xaridorlar bilan muddati oʻtgan hisob-kitoblar osilib qolmaganmi.

Soliq xavfi: necha yil orqaga qarash kerak

Soliq kodeksi javobgarlikka tortish muddatini belgilaydi: huquqbuzarlik sodir etilgan kundan yoki u sodir etilgan soliq davri tugaganidan keyingi kundan javobgarlikka tortish toʻgʻrisida qaror chiqarilgunga qadar uch yil (daʼvo muddati) oʻtgan boʻlsa, shaxs javobgarlikka tortilmaydi (217-modda). Bu tekshiruv chuqurligini belgilaydi: oxirgi uch yil ochiq hisoblanadi. Soliq toʻlanmaganlik uchun asosiy jazo — toʻlanmagan soliq summasining yigirma foizi miqdorida jarima (224-modda), soliqning oʻzi esa unga qoʻshiladi. Eksportchi uchun odatiy zonalar — nol stavkadagi QQS va xom ashyo boʻyicha kiruvchi QQS. Bu blok soliq due diligence maqolasida batafsil yoritilgan.

Kreditlar va garovlar: bitimni nima cheklaydi

Toʻqimachilik korxonalarida xom ashyo koʻpincha oldindan sotib olinadi, uskunalar esa kredit yoki lizingga olinadi, shuning uchun qarz bloki majburiy. Bitimdan oldin barcha kredit shartnomalarini, garov va kafillik shartnomalarini, toʻlov jadvallarini va banklarning qoldiq haqidagi maʼlumotnomalarini yigʻing. Qoldiqlarni hisob bilan solishtiring: bank maʼlumotnomasi bilan balans oʻrtasidagi farq alohida topilma.

Faqat summalarni emas, shartlarni ham oʻqing: egasi almashishi uchun bankning roziligi kerakmi, foydani taqsimlash va yangi qarzlarga cheklovlar bormi, garovda nima turibdi — dastgohlarmi, omborlarmi, tayyor mahsulotmi, eksport tushumiga boʻlgan huquqlarmi. Garovdagi mulk bitim qiymatiga kirsa, garovni olib tashlashni hisob-kitob jadvaliga kiritish kerak.

Alohida foizlar qanday aks ettirilganini koʻring. Kreditdan foydalanganlik uchun foizlar qarz mablagʻlari hisobidan sotib olingan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymatiga kiritilmaydi, ammo qurilish davrida qurilish uchun olingan kreditlar boʻyicha hisoblangan foizlar yaratilgan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymatiga kiritiladi (5-sonli BHMSning 13-bandi). Foizlarning notoʻgʻri turkumlanishi uskuna qiymatini ham, moliyaviy natijani ham oʻzgartiradi, demak, baholash tayanadigan koʻrsatkichlarni ham.

Uskunalar: mavjudmi va qancha turadi

Yigiruv, toʻqish, trikotaj va tikuv liniyalari koʻpincha korxona qiymatining asosiy qismini tashkil qiladi, shuning uchun jismoniy tekshiruvdan boshlang. Asosiy vositalar inventarizatsiyasi kamida ikki yilda bir marta oʻtkaziladi (5-sonli BHMSning 59-bandi): reyestrni sexlardagi haqiqiy mavjudlik, seriya raqamlari va olib kirish hujjatlari bilan solishtiring. Inventarizatsiyada aniqlangan ortiqcha asosiy vositalar boshqa operatsion daromadlar sifatida aks ettiriladi (60-band), kamomadlar esa aybdorlarni aniqlashni talab qiladi — buning qanday rasmiylashtirilganini tekshiring.

Keyin qiymat. Boshlangʻich qiymatga bojxona boj va yigʻimlari hamda oʻrnatish, montaj, sozlash va ishga tushirish xarajatlari kiradi (5-sonli BHMSning 13-bandi). Hisobda sozlash-ishga tushirish xarajatlari kam hisoblanmaganini va foydalanishga kiritilgan uskuna haqiqatan amortizatsiya qilinayotganini tekshiring. Amortizatsiya hisoblash usuli majburiy tartibda hisob siyosatida aks ettiriladi (45-band): siyosatni amaliyot bilan solishtiring. Alohida liniyalar kimning mulki ekanini aniqlang: lizing, zavod bilan shartnoma boʻyicha uskunalar va garovdagi mulk «erkin» aktivlarga kirmaydi.

Narx tuzatishining shartli misoli

Quyidagi raqamlar shartli misol, real kompaniya maʼlumotlari emas. Sotuvchi korxonani balans boʻyicha 4 000 mln zaxiralar bilan baholagan deylik. Inventarizatsiyada oʻtgan yillardagi ip va mato partiyalarini faqat 3 400 mln ga sotish mumkinligi maʼlum boʻldi: arzonlashtirish boʻyicha tuzatish 600 mln ni tashkil qiladi. Bundan tashqari, 500 mln lik eksport joʻnatmalari boʻyicha Soliq kodeksining 261-moddasidagi hujjatlardan biri topilmadi, tomonlar esa soliq va jarima qoʻshib hisoblanish xavfini baholadi.

Zaxiralar boʻyicha tuzatish toʻgʻridan-toʻgʻri — 600 mln. Eksport joʻnatmalari boʻyicha tomonlar narxni baholangan xavfga kamaytirishi yoki summani eskrou hisobvaraqda qoldirishi yoxud kamchiliklar bartaraf etilgunga qadar oxirgi toʻlovdan ushlab qolishi mumkin. Tanlov hujjatlarni bitim yopilishidan oldin tiklash mumkinligiga bogʻliq.

Harakatlar tartibi va odatiy xatolar

Xaridor uchun ish tartibi:

• tekshiruv hajmini toʻrtta blok boʻyicha belgilash va koʻrik boshlanishidan oldin hujjatlarni roʻyxat bilan soʻrash;
• zaxiralarni qayta sanash va uskunalarni mustaqil mutaxassislar bilan koʻrikdan oʻtkazish;
• eksport operatsiyalaridan tanlanma qilish va hujjatlar toʻplamlarini solishtirish;
• bank tasdiqlarini hisob bilan solishtirish va kredit hamda garov shartlarini oʻqish;
• topilmalarni hisobotda rasmiylashtirish, narxni qayta hisoblash, sotuvchi kafolatlari va hisob-kitob shartlarini shartnomada mustahkamlash.
• Odatiy xatolar: omborni qayta sanamay balansga tayanish, faqat eng yirik joʻnatmani tekshirish, garov shartlarini oʻqimaslik, uskunalarni sexda emas, faqat reyestr boʻyicha koʻrish.