Buxgalteriya schyotlari rejasi: 21-son BHMS boʻyicha tuzilma va kodlar

21-son BHMS: amaldagi tahrir va kim qoʻllaydi

Standart 2002-yildagi 21-son BHMS oʻrniga qabul qilingan: moliya vazirining 2002-yil 9-sentabrdagi 103-son buyrugʻi (roʻyxat raqami 1181) yangi buyruq bilan oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilgan. Rejaning oʻzi (1-ilova) iqtisodiyot va moliya vazirining 2025-yil 26-avgustdagi 282-son buyrugʻi (roʻyxat raqami 3593-1) tahririda; 2026-yil 4-martdagi 336-son buyruq (roʻyxat raqami 3593-2) bilan yoʻriqnoma 26-bandining «j» kichik bandi yangi tahrirda bayon etilgan.

21-son BHMS budjet tashkilotlari va nobank kredit tashkilotlaridan tashqari barcha xoʻjalik yurituvchi subyektlarga tatbiq etiladi (2-band); banklar hisobini Markaziy bank tartibga soladi («Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonun, 9-modda). 1-ilovada hisobvaraqlar rejasi, 2-ilovada esa hisob shunga muvofiq yuritiladigan yoʻriqnoma berilgan (4, 6-bandlar).

Ishchi schyotlar rejasi

Har bir tashkilot 1-ilovadagi reja asosida oʻz operatsiyalariga mos ishchi schyotlar rejasini tuzadi va uni hisob siyosatida aks ettiradi (4-band). Kichik tadbirkorlik subyektlari soddalashtirilgan hisobda ham ishchi rejani 21-son BHMS asosida tuzadi (20-son BHMS, 14-band).

Analitik hisob — masalan, kontragentlar, shartnomalar yoki boʻlinmalar kesimida — tashkilot oʻzi belgilagan tartibda yuritiladi (Qonunning 8-moddasi). Har bir operatsiya kamida ikkita schyotda bir vaqtda aks ettiriladi — bu ikkiyoqlama yozuv (4-modda).

Rejaning tuzilishi: 5 bob

Sintetik schyot toʻrt xonali kod bilan belgilanadi (0100, 4000, 6400), subschyotlar uni aniqlashtiradi: 0110 «Yer», 0120 «Binolar, inshootlar va uzatuvchi moslamalar». Jadvalda ayrim kodlar nomsiz qoldirilgan (masalan, 1200–1400, 8000–8200), shuning uchun raqamlash uzilishlar bilan boradi. Boblar:

• 1-bob. Aktivlar: 1-§ — uzoq muddatli aktivlar (0100–0900), 2-§ — joriy aktivlar (1000–5900);
• 2-bob. Majburiyatlar: 1-§ — joriy (6000–6900), 2-§ — uzoq muddatli (7000–7900);
• 3-bob. Xususiy kapital — 8300–8900;
• 4-bob. Daromadlar va xarajatlar — 9000–9900;
• 5-bob. Balansdan tashqari schyotlar — 001–016.

Schyot turlari: A, P, KA, KP, T, BT

Har bir sintetik schyot yonida uning turi koʻrsatilgan. Doimiy schyotlar — aktiv, passiv, kontr-aktiv va kontr-passiv — buxgalteriya balansida aks etadi va hisobot davri oxirida saldoga ega boʻladi (3-band):

• A — aktiv: qoldiq va koʻpayish debetda, kamayish kreditda;
• P — passiv (majburiyat va xususiy kapital): qoldiq va koʻpayish kreditda, kamayish debetda;
• KA — kontr-aktiv: bogʻliq aktiv schyot saldosidan chegirilib, aktivning sof qiymatini koʻrsatadi (0200, 0500, 2980, 4900);
• KP — kontr-passiv: bogʻliq passiv schyot saldosidan chegiriladi (8600);
• T — tranzit: daromad va xarajatlarning vaqtinchalik schyotlari, hisobot davri oxirida saldosi boʻlmaydi (9000–9900);
• BT — balansdan tashqari: tashkilotga qarashli boʻlmagan, lekin vaqtincha uning tasarrufidagi aktivlar, shartli huquq va majburiyatlar.

Asosiy schyotlar kodlari bilan

• 0100 Asosiy vositalar (A); 0200 Asosiy vositalarning eskirishi (KA)
• 0400 Nomoddiy aktivlar (A); 0500 Nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi (KA)
• 0600 Uzoq muddatli investitsiyalar; 0800 Kapital qoʻyilmalar, shu jumladan 0820 Asosiy vositalarni xarid qilish (A)
• 1000 Materiallar; 2000 Asosiy ishlab chiqarish; 2800 Tayyor mahsulotlar; 2900 Tovarlar (A); 2980 Savdo ustamasi (KA)
• 4000 Olinadigan joriy toʻlovlar; 4300 Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan boʻnaklar; 4400 Budjetga boʻnak toʻlovlari (A); 4900 Shubhali qarzlar boʻyicha rezerv (KA)
• 5000 Kassadagi pul mablagʻlari; 5100 Hisob-kitob hisobvaragʻidagi pul mablagʻlari; 5200 Chet el valyutasidagi pul mablagʻlari (A)
• 6000 Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlovlar boʻyicha joriy majburiyatlar; 6400 Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarzlar; 6700 Ish haqi boʻyicha xodimlar bilan hisob-kitoblar (P)
• 6800 Qisqa muddatli kreditlar va qarzlar; 7800 Uzoq muddatli kreditlar va qarzlar (P)
• 8300 Ustav kapitali; 8700 Taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar) (P); 8600 Sotib olingan xususiy aksiyalar (KP)
• 9000 Asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlari; 9100 Sotilgan mahsulot (tovar, ish, xizmat)larning tannarxi; 9400 Davr xarajatlari; 9900 Yakuniy moliyaviy natija (T)

Balansdan tashqari schyotlar: 001–016

Bu schyotlarda tashkilotga tegishli boʻlmagan, lekin vaqtincha uning ixtiyoridagi qiymatliklar, shartli huquq va majburiyatlar hisobga olinadi; hisob oddiy tizim boʻyicha, yaʼni boshqa schyotlar bilan bogʻlanmasdan yuritiladi (yoʻriqnomaning 437-bandi). Qonunga koʻra garovga olingan mol-mulk ham alohida balansdan tashqari schyotlarda aks ettiriladi (20-modda).

• 001 — operativ ijaraga olingan asosiy vositalar; 002 — masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy zaxiralar
• 003 — qayta ishlovga qabul qilingan materiallar; 004 — vositachilik shartnomasi boʻyicha qabul qilingan tovarlar
• 005 — oʻrnatish uchun qabul qilingan uskunalar; 006 — qatʼiy hisobdagi blankalar
• 007 — toʻlovga qobiliyatsiz debitorlarning zararga oʻtkazilib hisobdan chiqarilgan qarzi
• 008 va 009 — majburiyatlar va toʻlovlarni taʼminlash: olingan va berilgan
• 010 — moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha berilgan asosiy vositalar; 011 — ssuda shartnomasi boʻyicha olingan mulk
• 012 — kelgusi davrlarda soliq solinadigan bazadan chegiriladigan xarajatlar; 013 — vaqtinchalik soliq va bojxona imtiyozlari
• 014 — foydalanishdagi inventar va xoʻjalik jihozlari; 015 — oddiy shirkat shartnomasi boʻyicha olingan mulk; 016 — foydalanish huquqi boʻyicha olingan nomoddiy aktivlar

Yoʻriqnomadagi namunaviy provodkalar

• sotib olingan asosiy vosita kirim qilindi: Dt 0100 — Kt 0820 (8-band);
• taʼsischi ustav kapitaliga asosiy vosita kiritdi: Dt 0100 — Kt 4610 (6-band);
• asosiy vosita hisobdan chiqarildi: boshlangʻich qiymati Dt 9210 — Kt 0100 (10-band);
• sotib olingan tovar, ish va xizmatlar boʻyicha QQS: Dt 4410 — Kt 6010 (6120, 6990); QQS hisobga olindi: Dt 6410 — Kt 4410 (190–191-bandlar);
• yil davomida foyda soligʻi hisoblandi: Dt 9810 — Kt 6410; davr oxirida Dt 9910 — Kt 9810 (434-band);
• yillik hisobot tuzishda 9910 schyoti 8710 bilan yopiladi: sof foyda — Dt 9910 — Kt 8710, sof zarar — Dt 8710 — Kt 9910 (435, 436-bandlar).

Misol: tovar sotish va moliyaviy natija

Tovar xaridorga QQS bilan 11 200 000 soʻmga sotildi: QQSsiz narx 10 000 000 soʻm, QQS 12% — 1 200 000 soʻm (Soliq kodeksi, 258-modda); tovar tannarxi 7 000 000 soʻm. Yoʻriqnoma boʻyicha provodkalar:

• Dt 4010 — Kt 9020: 10 000 000 — QQSsiz tushum;
• Dt 4010 — Kt 6410: 1 200 000 — QQS hisoblandi;
• Dt 9120 — Kt 2910: 7 000 000 — sotilgan tovar tannarxi;
• Dt 5110 — Kt 4010: 11 200 000 — xaridordan pul kelib tushdi;
• davr oxirida Dt 9020 — Kt 9910: 10 000 000 va Dt 9910 — Kt 9120: 7 000 000; 9910 schyotida 3 000 000 soʻm kredit qoldigʻi qoladi — bu davr xarajatlari va foyda soligʻi chegirilgunga qadar boʻlgan yalpi foyda.

Schyotlar va buxgalteriya balansi satrlari

Yillik balans shaklida (Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish muddatlari hamda ularning tarkibi va mazmuni toʻgʻrisidagi nizom, 1-ilova) satrlar yonida tegishli schyot kodlari koʻrsatilgan, shuning uchun balans schyotlar qoldigʻidan toʻgʻridan-toʻgʻri toʻldiriladi. Masalan:

• 010 — asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati (0100, 0300), 011 — eskirish (0200), 012 — qoldiq qiymat;
• 180 — tovarlar: 2900 qoldigʻidan 2980 savdo ustamasi ayiriladi;
• 220 — xaridor va buyurtmachilarning qarzi: 4000 dan 4900 rezerv ayiriladi;
• 330, 340, 350 — kassa (5000), hisob-kitob schyoti (5100) va chet el valyutasidagi pul (5200);
• 410 — ustav kapitali (8300), 450 — taqsimlanmagan foyda (8700);
• 610 — mol yetkazib beruvchilarga qarz (6000), 680 — budjetga qarz (6400), 720 — mehnatga haq toʻlash boʻyicha qarz (6700).