MHXS 15 boʻyicha eksportdan tushum: nazoratning oʻtish vaqti va yetkazib berish alohida majburiyat sifatida

Tushum joʻnatishning oʻzida emas, nazorat oʻtganda tan olinadi

MHXS 15 ning asosiy qoidasi oddiy: tashkilot bajarilishi lozim boʻlgan majburiyatni mijozga tovar yoki xizmat topshirish orqali bajarganda tushum tan olinadi, aktiv esa mijoz uning ustidan nazorat olganda topshirilgan hisoblanadi (31-band). Nazorat — aktivdan foydalanishni boshqarish va undan qolgan deyarli barcha foydalarni olish qobiliyatidir (33-band).

Eksport uchun bu shuni anglatadiki, shartnomadagi yetkazib berish sharti — boshlangʻich nuqta, ammo javob emas. Tan olish sanasi shartnomaning mohiyatiga qarab aniqlanadi: xaridor tovarni boshqarish va undan foyda olish imkoniyatiga qachon ega boʻldi.

Eksportga nisbatan nazorat oʻtishi belgilari

Agar majburiyat davr mobaynida bajarilmasa, u vaqtning bir nuqtasida bajariladi. Shu nuqtani aniqlash uchun tashkilot nazorat boʻyicha talablarni va nazorat oʻtishi belgilarini hisobga oladi; 38-bandda ularning roʻyxati toʻliq emas. Eksport bitimiga nisbatan har bir belgini koʻrib chiqish foydali:

• toʻlovga joriy huquq: xaridor tovar uchun hozirdanoq toʻlashga majburmi (38(a)-band);
• yuridik egalik: u xaridorga oʻtdimi; sotuvchi yuridik egalikni faqat toʻlanmaslikdan himoya sifatida saqlasa, bu nazorat oʻtishiga toʻsqinlik qilmaydi (38(b)-band);
• jismoniy egalik: tovar aslida kimda; egalik nazorat bilan mos kelmasligi mumkin (38(c)-band);
• egalikning muhim xatarlari va foydalari: yoʻlda tovarning yoʻqolishi va shikastlanishi xatari kimning zimmasida (38(d)-band);
• aktivni mijoz qabul qilishi: manzil joyida miqdor va sifat boʻyicha qabul qilish shartlari bormi (38(e)-band).

Yetkazib berish shartlarini qanday oʻqish kerak

Incoterms shartlari tashish xarajatlari va xatarlarini kim va qaysi nuqtada koʻtarishini belgilaydi, ammo oʻzi 38-band boʻyicha tahlilni almashtirmaydi. Bir xil shart egalik, qabul qilish va toʻlov haqidagi turli qoidalar bilan birga kelishi mumkin, shu sababli MHXS siyosatida «CIF = yuklash sanasi» emas, balki shartnomalarning har bir turi boʻyicha belgilarni baholash tartibini mustahkamlash muhim.

Amaliy yondashuv: odatiy kontraktlar uchun beshta belgidan iborat jadval tuzish va qaysilari hal qiluvchi ekanini qayd etish. Turli xaridorlar bilan kontraktlar sezilarli farq qilsa, jadval har bir guruh uchun kerak. Bajarilish usuli (davr mobaynida yoki vaqtning bir nuqtasida) shartnoma tuzilganda har bir majburiyat uchun aniqlanadi (32-band).

Yetkazib berish va sugʻurta: alohida majburiyatmi yoki yoʻq

Avval tashishning umuman bajarilishi lozim boʻlgan majburiyat ekanini aniqlash kerak. Kompaniya shartnomani bajarish uchun amalga oshirishi shart boʻlgan harakatlar, agar ular mijozga tovar yoki xizmat topshirmasa, majburiyat hisoblanmaydi (25-band). Agar tovar ustidan nazorat xaridorga hali sotuvchining omborida oʻtgan boʻlsa, yuk tashishni esa sotuvchi uning iltimosiga koʻra tashkil etgan boʻlsa, tashish — sotuvchi tovar topshirilgandan keyin koʻrsatadigan xizmat boʻladi va u alohida vaʼda (majburiyat) hosil qilishi mumkin.

Agar nazorat manzil joyida oʻtsa, tashish tovarning oʻzini yetkazish harakatlarining bir qismi boʻladi va alohida majburiyat hosil qilmaydi: butun bitim boʻyicha tushum bir marta, nazorat topshirilganda tan olinadi.

Yetkazib berish potensial mustaqil xizmat boʻlsa, 27-banddagi ajratilganlik mezonlari qoʻllanadi: mijoz xizmatdan alohida yoki oson mavjud resurslar bilan birga foyda olishi mumkin (27(a)-band) va vaʼda shartnoma kontekstida alohida aniqlanadi (27(b)-band). Tashish va sugʻurtani odatda uchinchi kompaniyalardan sotib olish mumkin, sotuvchi esa ularni tovar bilan yagona natijaga birlashtirmaydi (29(a)-band). Agar ular alohida deb topilmasa, vaʼdalar ajratilgan paket hosil boʻlguncha boshqalari bilan birlashtiriladi (30-band).

Narxni taqsimlash va hisob-kitob misoli

Yetkazib berish alohida majburiyat sifatida ajratilgan boʻlsa, bitim narxi tovar va tashish oʻrtasida alohida sotuv narxiga proporsional ravishda taqsimlanadi (74-band). Tovar boʻyicha tushum nazorat topshirilganda, yetkazish boʻyicha — u koʻrsatilishi bilan tan olinadi.

Shartli misol (raqamlar tushuntirish uchun oʻylab topilgan). CIF shartlaridagi kontrakt 100 000 USD. Tovar ustidan nazorat xaridorga joʻnatish portida kemaga yuklanganda, yaʼni dengiz orqali tashish boshlanishidan oldin oʻtadi. Tovarning alohida sotuv narxi — 95 000 USD, sugʻurta bilan tashish — 5 000 USD (jami 100 000). 100 000 bitim narxi proporsional taqsimlanadi: tovarga 100 000 × 95/100 = 95 000, tashishga 5 000. 95 000 USD tushum yuklash kuni tan olinadi; 5 000 USD — reys davomida, reys hisobot sanasidan oʻtsa, bir qismi shu sanagacha shartnoma boʻyicha majburiyat boʻlib qoladi.

Agar nazorat faqat manzil portida oʻtganida, 100 000 USD ning butun summasi xaridorga topshirilgan kuni bir marta tan olinar edi.

Tan olish sanasida qaysi kursni olish kerak

Chet el valyutasidagi eksport tushumi funksional valyutaga operatsiya sanasidagi spot-kurs boʻyicha qayta hisoblanadi (XHS (IAS) 21, 21-band). Operatsiya sanasi — operatsiya MHXS boʻyicha tan olish mezonlariga birinchi marta javob bergan kun (IAS 21, 22-band). MHXS 15 boʻyicha tushum uchun bu nazorat oʻtgan kun, hisobvaraq-faktura sanasi yoki toʻlov sanasi emas.

Amalda haqiqiy kursga taxminan teng kursdan foydalanish mumkin, masalan, haftalik yoki oylik oʻrtacha kurs, ammo kurslar sezilarli tebransa, davr uchun oʻrtacha kurs oʻrinsiz (IAS 21, 22-band). Tovar va yetkazish boʻyicha tushum turli sanalarda tan olinsa, kurs har bir sana uchun alohida olinadi.

Tipik xatolar: nazoratni tahlil qilmasdan butun summani bojxona deklaratsiyasi yoki hisobvaraq-faktura sanasi boʻyicha tan olish; nazorat oʻtgandan keyin koʻrsatiladigan yetkazishni ajratmaslik; kontraktning barcha qismlariga bitta kursni qoʻllash.