MHXS 15 boʻyicha xaridor bilan shartnomani oʻzgartirish: qoʻshimcha kelishuvlar

Shartnoma modifikatsiyasi nima hisoblanadi

Standartga koʻra modifikatsiya — taraflar tasdiqlagan shartnoma hajmi yoki narxining (yoki ikkala koʻrsatkichning) oʻzgarishi. Turli tarmoqlarda uni qoʻshimcha kelishuv, oʻzgartirish buyurtmasi yoki tuzatish deb atashadi — nomi ahamiyatsiz. Muhimi, taraflar huquqiy himoyaga ega boʻlgan yangi huquq va majburiyatlarni yaratuvchi yoki mavjudlarini oʻzgartiruvchi oʻzgarishni tasdiqlagan boʻlishi kerak.

Tasdiqlash shakli imzolangan hujjat bilan cheklanmaydi: standart yozma tasdiqlashni, ogʻzaki kelishuvni yoki ish muomalasi odatlaridan kelib chiqadigan tasdiqlashni ham nazarda tutadi. Shu sababli buxgalter imzolangan qoʻshimcha kelishuvlar haqidagina emas, menejerlar darajasida kelishilib, allaqachon bajarilayotgan oʻzgarishlar haqida ham bilishi kerak.

Modifikatsiya tasdiqlanmaguncha tashkilot standartni amaldagi shartnomaga qoʻllashda davom etadi. Qoʻshimcha kelishuv loyihasi, mumkin boʻlgan chegirma haqidagi yozishmalar yoki xaridorning kelishilmagan xati hisobni oʻzgartirmaydi.

Narx boʻyicha nizo va narxsiz kelishilgan hajm

Taraflar hajm yoki narx yuzasidan bahslashayotgan boʻlsa yoki hajm oʻzgargan, narx esa hali aniqlanmagan boʻlsa ham, modifikatsiya mavjud boʻlishi mumkin. Majburiy kuchga ega ekanini aniqlash uchun barcha dalil va holatlar, jumladan shartnoma shartlari va boshqa isbotlar hisobga olinadi.

Hajm tasdiqlangan, narx esa kelishilmagan boʻlsa, bitim narxining oʻzgarishi oʻzgaruvchan haq qoidalari (50–54-bandlar) va bunday baholashni cheklash qoidalari (56–58-bandlar) boʻyicha baholanadi. Bu alohida hisob usuli emas, balki quyidagi uch variantdan biriga tushadigan summani baholashdir. Oʻzgaruvchan qism haqida batafsil — chegirmalar va bonuslar maqolasida (/mhxs-15-chegirmalar-bonuslar).

1-usul. Alohida shartnoma

Modifikatsiya ikkala shart bir vaqtda bajarilganda mustaqil shartnoma sifatida hisobga olinadi: hajm 26–30-bandlar qoidalariga koʻra alohida (distinct) boʻlgan va vaʼda qilingan qoʻshimcha tovar yoki xizmatlar hisobiga oshadi, narx esa shu qoʻshimcha pozitsiyalarning alohida sotish narxlarini mos tuzatishlar bilan aks ettiradigan summaga oshadi.

Standartdagi tuzatish misoli: yangi mijoz bilan ishlashdagidek sotish xarajatlarini koʻrish shart boʻlmasa, qoʻshimcha pozitsiyaning alohida narxini xaridor oladigan chegirmaga kamaytirish mumkin. Bunda amaldagi shartnomaga tegilmaydi, u boʻyicha tushum avvalgidek tan olinadi, qoʻshimcha kelishuv boʻyicha esa yangi shartnoma qoidalari qoʻllanadi.

2-usul. Eskisini bekor qilish va yangi shartnoma

Modifikatsiya alohida shartnoma shartlariga mos kelmasa, oʻzgarish sanasida topshirilmagan tovar va xizmatlarga qaraladi. Ular allaqachon topshirilganlardan alohida boʻlsa, modifikatsiya avvalgi shartnoma bekor qilinib, yangisi tuzilgandek hisobga olinadi. Oʻtgan tushum qayta hisoblanmaydi — faqat kelajak oʻzgaradi.

Qolgan majburiyatlarga ikki qismdan iborat summa taqsimlanadi: xaridor vaʼda qilgan (olingan qismi bilan), bitim narxi bahosiga kirgan va hali tushum sifatida tan olinmagan haq, hamda modifikatsiya doirasida vaʼda qilingan haq.

Shartli misol (haqiqiy maʼlumot emas). Yetkazib berish shartnomasi 10 ta partiya, har biri 100 shartli birlik; 4 ta partiya topshirilgan va hisobga olingan (400), 6 tasi qolgan. Qoʻshimcha kelishuv boʻyicha qolgan partiyalar narxi har bir partiya uchun 80 gacha tushirildi, qoʻshimcha partiyalar qoʻshilmadi. Partiyalar alohida, shuning uchun taqsimlanadigan summa: 600 (eski narx boʻyicha tan olinmagani) minus 120 (kelishuv boʻyicha kamayish) = 480, yaʼni partiyasiga 80. Allaqachon tan olingan 400 oʻzgarmaydi.

3-usul. Amaldagi shartnomaning qismi: yigʻma tuzatish

Qolgan tovar yoki xizmatlar alohida boʻlmasa va modifikatsiya sanasida qisman bajarilgan yagona bajarish majburiyatini tashkil etsa, qoʻshimcha kelishuv amaldagi shartnomaning bir qismi sifatida hisobga olinadi. Tipik holat — qurilish pudrati yoki joriy etish loyihasi, bunda hajm oʻzgarishi bitta boʻlinmas natijaga taʼsir qiladi.

Modifikatsiyaning bitim narxiga va bajarilish darajasi bahosiga taʼsiri modifikatsiya sanasida tushumni oshirish yoki kamaytirish shaklidagi tuzatish sifatida tan olinadi. Bu yigʻma tuzatish (cumulative catch-up) usuli: oʻtgan davrlar tushumi qayta yozilmaydi, farq qoʻshimcha kelishuv davriga tushadi.

Shartli misol (haqiqiy maʼlumot emas). Pudrat 1000, qoʻshimcha kelishuv sanasida bajarilish darajasi 50 %, tushum allaqachon 500 tan olingan. Qoʻshimcha kelishuv narxni 1200 gacha oshiradi, yangi hajm boʻyicha qayta hisoblangan bajarilish darajasi esa 50 % boʻlib qoladi. Shu sanadagi yigʻma tushum 1200 × 50 % = 600 boʻlishi kerak, shuning uchun kelishuv davrida davrning odatiy tushumidan tashqari 100 (600 − 500) miqdorida tuzatish aks ettiriladi.

Aralash holat va harakatlar tartibi

Qolgan pozitsiyalar alohida va alohida boʻlmaganlarning birikmasi boʻlsa, modifikatsiya taʼsiri oʻzgargan shartnomadagi bajarilmagan va qisman bajarilmagan majburiyatlarga 21-band maqsadlariga mos usulda hisobga olinadi. Bu yerda kasbiy mulohaza hal qiladi, shuning uchun uning asoslanishini hujjatlashtirish maqsadga muvofiq.

• Taraflar oʻzgarishni tasdiqlagan sanani va tasdiqlovchi hujjatlarni (qoʻshimcha kelishuv, yozishmalar, kelishuv dalolatnomasi) qayd eting.
• Hajm, narx yoki ikkalasi oʻzgarayotganini, nizo yoki kelishilmagan narx bor-yoʻqligini aniqlang.
• Alohida shartnoma shartlarini tekshiring: qoʻshimcha pozitsiyalar alohida va narx alohida sotish narxlariga yaqinmi.
• Aks holda qolgan pozitsiyalar topshirilganlardan alohidaligini aniqlab, 2- yoki 3-usulni tanlang.
• Taʼsirni hisoblab, modifikatsiya sanasida aks ettiring va hisobotga oshkor etishlarni tayyorlang.

Tipik xatolar

Koʻpincha qoʻshimcha kelishuv har doim bir xil andoza boʻyicha hisobga olinadi: yo yangi shartnoma sifatida, yo narxning oddiy tuzatilishi sifatida. Standart odatni emas, pozitsiyalar va narxning alohidaligi tahlilini talab qiladi.

Ikkinchi xato — oʻzgarish amalda tasdiqlangan boʻlsa-da imzoni kutish yoki, aksincha, qoʻshimcha kelishuv loyihasi taʼsirini tan olish. Uchinchisi — modifikatsiya sanasida tuzatish oʻrniga oʻtgan davrlar tushumini qayta hisoblash. MHXSga oʻtayotgan tashkilotlarda koʻp oʻzgarishli shartnomalarni hisobotni transformatsiya qilishda tanlab tekshirish tavsiya etiladi.