IFRS 16 boʻyicha oʻzgaruvchan ijara toʻlovlari: tushumdan foiz, indeksatsiya va valyuta kursiga bogʻlash

Standart qaysi toʻlovni oʻzgaruvchan deb hisoblaydi

IFRS 16 taʼrifiga koʻra, oʻzgaruvchan ijara toʻlovi — bu aktivdan foydalanish huquqi uchun toʻlovlarning ijara boshlanganidan keyin yuz bergan holatlar yoki vaziyatlar tufayli oʻzgaradigan qismi; oddiy vaqt oʻtishi bunday holat hisoblanmaydi. Qatʼiy toʻlovlar esa aktivdan foydalanish huquqi uchun toʻlovlar sifatida, oʻzgaruvchanlarini hisobga olmagan holda belgilangan.

Bundan birinchi amaliy xulosa: oldindan belgilangan pogʻonali ijara haqi (masalan, birinchi yilda bir summa, ikkinchi yilda boshqasi) oʻzgaruvchan emas — u faqat vaqt bilan oʻzgaradi va majburiyatga toʻliq kiradi.

Indeks yoki stavkaga bogʻliq toʻlovlar: majburiyatga kiradi

Ijara majburiyatining dastlabki baholashiga indeks yoki stavkaga bogʻliq oʻzgaruvchan toʻlovlar kiritiladi. Ular ijara boshlangan sanadagi indeks yoki stavka qiymati boʻyicha baholanadi (27(b)-band). Standart misollar keltiradi: isteʼmol narxlari indeksiga bogʻlash, bazaviy foiz stavkasiga bogʻlash, shuningdek bozor ijara stavkalari ortidan oʻzgaradigan toʻlovlar (28-band).

Indeksning kelgusidagi oʻsishi dastlabki baholashga kiritilmaydi. Indeksatsiya kuchga kirganda, yaʼni pul oqimlari oʻzgarganda, ijarachi majburiyatni qayta hisoblaydi: ijaraning qolgan muddati uchun qayta koʻrib chiqilgan toʻlovlarni qayta koʻrib chiqilgan shartnoma toʻlovlari asosida diskontlaydi (42(b)-band). Bunda diskont stavkasi oʻzgarmaydi, faqat oʻzgarish suzuvchi foiz stavkasi tufayli yuz bergan holdagina boshqacha boʻladi (43-band).

Shartli sonlardagi misol. Bazaviy ijara haqi — oyiga 100 shartli birlik, shartnomaga koʻra ikkinchi yil boshidan narxlar indeksi oʻsishiga qarab indeksatsiya qilinadi. Ijara boshlangan sanada majburiyat butun muddat uchun 100 birlikdan hisoblanadi. Ikkinchi yil boshida toʻlov amalda, aytaylik, 108 birlikka oshganda, ijarachi majburiyatni qolgan toʻlovlar boʻyicha qayta hisoblaydi.

Tushumdan foiz: davr xarajati

Agar ijara haqi tushumga, aylanmaga yoki xonadan foydalanishning boshqa koʻrsatkichlariga bogʻliq boʻlsa, u na indeksga, na stavkaga bogʻliq, shuning uchun majburiyatga kiritilmaydi. Bunday toʻlovlarni ijarachi toʻlovni yuzaga keltiruvchi hodisa yoki shart yuz bergan davrda foyda yoki zararda tan oladi (38(b)-band).

Shartli sonlardagi misol. Qatʼiy qism — oyiga 100 birlik, ustiga doʻkon tushumining 3%. Oylik tushum 2 000 birlik boʻlsa, oʻzgaruvchan qism 60 birlikka teng. Qatʼiy qism majburiyatga kiradi va toʻlovlar bilan soʻndiriladi, 60 birlik esa aynan shu oyning xarajati sifatida aks ettiriladi.

Oshkor etishni unutmang: majburiyatga kiritilmagan oʻzgaruvchan toʻlovlar boʻyicha xarajat summasi hisobotda alohida oshkor etiladi, pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobotda esa bunday toʻlovlar operatsion faoliyatda koʻrsatiladi.

Faqat koʻrinishda oʻzgaruvchan boʻlgan toʻlovlar

Standartning B ilovasi shaklan oʻzgaruvchan qismga ega, ammo mohiyatan muqarrar toʻlovlarni ajratib koʻrsatadi. Ular qatʼiy hisoblanadi va majburiyatga kiritiladi (B42-band). Odatiy holatlar:

• toʻlov mohiyatan yuz bermasligi mumkin boʻlmagan shartga bogʻliq, masalan, «obyekt foydalanishga yaroqli deb topilsa toʻlanadi»;
• oʻzgaruvchanlik ijara boshlangandan keyin yoʻqoladi: toʻlov aktivdan foydalanishga bogʻliq qilib loyihalangan, ammo muayyan sanadan boshlab qolgan muddat uchun qatʼiy boʻlib qoladi — shu paytdan u mohiyatan qatʼiy;
• bir nechta toʻlov toʻplami mumkin, ammo faqat bittasi real — shunda aynan u toʻlovlarga kiritiladi;
• bir nechta real toʻplam mumkin, ammo ulardan birini toʻlash shart — shunda diskontlangan baholashda eng kam summa beradigan toʻplam olinadi.

Ijara haqi valyutaga bogʻlangan boʻlsa

IFRS 16da valyuta kursiga bogʻlash haqida alohida band yoʻq: 28-banddagi indeks va stavka misollari isteʼmolchi narxlari, foiz stavkalari va bozor ijara haqiga taalluqli. Shu sababli tartib shartnoma ifodasiga bogʻliq.

Agar shartnomada chet el valyutasidagi summa belgilangan boʻlsa (masalan, oyiga muayyan miqdorda dollar), bu valyutada ifodalangan qatʼiy toʻlov. Bunda ijara majburiyati pul moddasi hisoblanadi: har bir hisobot davri oxirida bunday moddalar hisobot sanasidagi kurs boʻyicha qayta hisoblanadi (IAS 21, 23(a)-band).

Agar mahalliy valyutadagi summa har oy kurs boʻyicha qayta hisoblansa, buni stavkaga bogʻliq toʻlov deb hisoblash-hisoblamaslik masalasi kasbiy mulohaza va shartnomani tahlil qilishni talab qiladi. Xulosani hisob siyosatida va oshkor etish yondashuvi tavsifida mustahkamlab qoʻying.

Shartnoma bilan ishlash tartibi

Har bir shartnomani bosqichma-bosqich tahlil qiling:

• haq hisoblash shartlarini yozib chiqing: qatʼiy qism, indeksatsiya, tushumdan foiz, kurs bandlari, limitdan oshgani uchun toʻlovlar;
• har bir shart turini aniqlang: pogʻonali yoki qatʼiy haq, indeks yoki stavka, aktivdan foydalanish, kurs;
• B42-band boʻyicha mohiyatan qatʼiy toʻlovlar yoʻqligini tekshiring;
• majburiyatga qatʼiy, mohiyatan qatʼiy hamda indeks yoki stavkaga bogʻliq toʻlovlarni kiriting, qolganini davr xarajati sifatida hisobga oling;
• indeksatsiya kuchga kirganda majburiyatni qayta hisoblash tartibini hisobga kiriting.

Odatiy xatolar

Koʻpincha uch xato uchraydi: majburiyatga ijara boshlangan sanadagi indeks qiymati oʻrniga kelgusi indeksatsiya prognozi kiritiladi; sotuv byudjetidan kelib chiqib tushumdan foiz majburiyatga qoʻshiladi; indeksatsiya kuchga kirganda majburiyat qayta hisoblanmaydi. Yana bir xato — toʻlovni shartnomadagi nomiga qarab oʻzgaruvchan deb hisoblash, uning real iqtisodiy oʻzgaruvchanligi bor-yoʻqligini tekshirmaslik.