IFRS 16 boʻyicha shartnomada ijara bormi: ombor, haydovchi bilan transport va autsorsing

Nazoratning ikki mezoni

Standart foydalanish davri davomida buyurtmachida bir vaqtning oʻzida ikkita huquq borligini tekshirishni talab qiladi (B9): identifikatsiyalanadigan aktivdan foydalanishdan deyarli barcha iqtisodiy naflarni olish huquqi va aktivdan foydalanishni belgilash huquqi. Birortasi boʻlmasa, ijara yoʻq va shartnoma oddiy xizmat shartnomasi boʻlib qoladi.

Davr nafaqat vaqt bilan, balki foydalanish hajmi bilan ham ifodalanishi mumkin, masalan aktiv ishlab chiqaradigan mahsulot birliklari soni bilan (10-band). Nazorat faqat muddatning bir qismida boʻlsa, ijara faqat shu qismda mavjud (B10).

1-qadam. Identifikatsiyalanadigan aktiv bormi

Aktiv odatda shartnomada aniq koʻrsatilishi bilan aniqlanadi (B13): xona raqami, avtomobil VIN raqami, uskunaning seriya raqami. Biroq aktiv bevosita koʻrsatilmagan boʻlsa ham, u buyurtmachiga foydalanish uchun berilgan paytda aniqlanishi mumkin.

Aktiv nomlangan boʻlsa ham, taʼminotchi butun foydalanish davri davomida aktivni almashtirishning mohiyatli huquqiga ega boʻlsa, buyurtmachida aktivdan foydalanish huquqi yoʻq (B14). Almashtirish huquqi faqat ikki shart birga bajarilganda mohiyatli: taʼminotchi aktivni almashtirishga amaliy qodir va almashtirish unga iqtisodiy foyda keltiradi. Huquq faqat muayyan sanadan keyin yoki muayyan voqea yuz bergandan keyin paydo boʻlsa, u mohiyatli emas (B15).

Amaliy xulosalar:

• aktiv buyurtmachi joyida turgan boʻlsa, almashtirish xarajatlari odatda yuqoriroq, shuning uchun almashtirish huquqi kamroq mohiyatli boʻladi (B17);
• taʼmirlash, nosozlik yoki texnik yangilash tufayli almashtirish aktivni identifikatsiyalanadigan deb topishga xalaqit bermaydi (B18);
• buyurtmachi almashtirish huquqi mohiyatli ekanini osongina aniqlay olmasa, uni mohiyatli emas deb hisoblaydi (B19);
• jismonan ajratilgan qism (bino qavati) identifikatsiyalanadigan aktiv, jismonan ajratilmagan quvvat qismi (optik tola kabelining oʻtkazish qobiliyati ulushi) esa, deyarli butun quvvatni tashkil etmasa, aktiv emas (B20).

2-qadam. Foydalanishdan naflar

Buyurtmachi butun davr davomida aktivdan foydalanishdan deyarli barcha iqtisodiy naflarni olish huquqiga ega boʻlishi kerak, masalan aktivdan yakka foydalanish orqali (B21). Shartnoma avtomobilda faqat belgilangan masofagacha yurishga ruxsat bersa, faqat ruxsat etilgan masofa doirasidagi naflar hisobga olinadi, undan tashqaridagilari emas (B22).

Aktivdan foydalanishdan tushgan tushumning ulushini taʼminotchiga toʻlash bu mezonga xalaqit bermaydi: masalan, ijaraga olingan savdo maydonidagi savdodan foiz (B23).

3-qadam. Foydalanishni belgilash huquqi

Foydalanishni belgilash huquqi faqat quyidagi hollarda mavjud: buyurtmachi aktivdan qanday va nima maqsadda foydalanilishini hal qiladi (B24, a); yoki bu qarorlar oldindan belgilangan, buyurtmachi esa aktivni boshqaradi yoki boshqalarga boshqarishni topshiradi va taʼminotchi bu koʻrsatmalarni oʻzgartira olmaydi (B24, b, i); yoki buyurtmachi aktivni foydalanish usuli oldindan belgilanadigan qilib loyihalagan (B24, b, ii).

«Qanday va nima maqsadda» qarorlariga quyidagilar kiradi (B26): mahsulot turini oʻzgartirish — masalan, konteynerdan yuk tashish uchun yoki saqlash uchun foydalanishni hal qilish; foydalanish vaqtini oʻzgartirish; joyni oʻzgartirish — masalan, yuk mashinasining boradigan manzilini tanlash. Aktivni ishlatish va unga xizmat koʻrsatish bilan cheklangan huquqlar bunday huquq emas (B27).

Buyurtmachi foydalanish boshlanishidan oldin faqat kutilayotgan natijani belgilasa, unda foydalanishni belgilash huquqi yoʻq — u har qanday mijoz kabi xizmat sotib oladi (B29). Taʼminotchining himoya shartlari — foydalanishning eng yuqori hajmi, joy va vaqt boʻyicha cheklovlar, ishlatish tartibiga talablar — foydalanish huquqining doirasini belgilaydi, lekin oʻzi buyurtmachining huquqini istisno qilmaydi (B30).

Odatiy shartnomalar: ombor, transport, autsorsing

Ombor. Saqlash shartnomasida muayyan xona yoki ajratilgan hudud mustahkamlangan, taʼminotchi uni almashtirish va boshqalarni kiritish huquqiga ega emas, buyurtmachi esa u yerga nima va qanday joylashtirishni oʻzi hal qilsa, bu ijara. Taʼminotchi yukni istalgan boʻsh joyga joylashtirsa va oʻz xohishicha koʻchirsa, identifikatsiyalanadigan aktiv yoʻq — bu saqlash xizmati (B14, B20).

Haydovchi bilan transport. Bu yerda haydovchining mavjudligi hal qilmaydi: ishlatish va xizmat koʻrsatish bilan cheklangan huquqlar taʼrifga kirmaydi (B27). Boshqa narsaga qarang: muayyan avtomobil biriktirilganmi, taʼminotchi uni oʻz xohishicha almashtira olmaydimi, qatnov yoʻnalishi va vaqtini kim tanlaydi. Buyurtmachi boriladigan manzil va foydalanish vaqtini belgilasa, u foydalanishni yoʻnaltiradi (B26). Tashuvchi qatnovlarni oʻzi rejalashtirib, turli mijozlar yukini birlashtirsa, bu tashish xizmati.

Autsorsing. Liniya, kol-markaz yoki IT infratuzilmasiga xizmat koʻrsatish shartnomasi, undan buyurtmachining yakka foydalanishi uchun va u boshqaradigan muayyan uskuna ajratilsa, ijarani oʻz ichiga oladi. Taʼminotchi xizmat qaysi uskunada va qanday koʻrsatilishini oʻzi hal qilsa, ijara yoʻq.

«Ijara bor» xulosasidan keyin nima qilish kerak

Baholash har bir potensial alohida ijara komponenti boʻyicha oʻtkaziladi (B12). Ijara komponenti shartnomaning ijara boʻlmagan komponentlaridan alohida hisobga olinadi, agar 15-bandagi soddalashtirish qoʻllanmasa (12-band). Demak, «ijarali xizmat» uchun yagona toʻlovni ajratish kerak: xizmat koʻrsatish, qoʻriqlash yoki haydovchi ishi davr xarajati boʻlib qoladi, ijara qismi esa ijara majburiyatini hisoblashga kiradi.

Amaliy tartib: xizmat shartnomalari ichidan tomonlar muayyan xona, avtomobil yoki uskunani eslatadiganlarini yigʻish; har biri boʻyicha yuqoridagi uch qadamdan oʻtish va xulosani shartnoma shartlaridan iqtiboslar bilan ishchi faylga yozish; natijani hisob siyosatida va shartlar oʻzgarganda qayta koʻriladigan shartnomalar roʻyxatida mustahkamlash (11-band).

Odatiy xatolar

• baholashni shartnoma nomiga qarab qilish, aktiv ustidan nazorat berilganiga qarab emas;
• almashtirish huquqini faqat shartnomada yozilgani uchun mohiyatli deb hisoblash, amaliy imkoniyat va foydani tekshirmasdan (B14, B15);
• haydovchi yoki xizmat koʻrsatishni foydalanishni belgilash huquqi deb qabul qilish (B27);
• oʻrnatilgan foydalanish huquqi doirasidagi naflar va cheklovlarni hisobga olmaslik (B22);
• xulosani qayd etmaslik va shartlar oʻzgarganda baholashni qayta koʻrib chiqmaslik (11-band).