MHXS 9 boʻyicha amortizatsiyalangan qiymat va samarali foiz stavkasi usuli: kredit misolida hisob-kitob

SFS va amortizatsiyalangan qiymat nima

Standart foizlarni SFS usulida hisoblashni talab qiladi (5.4.1-band va B5.4.1–B5.4.7-bandlar). SFS — vositaning kutilayotgan butun muddati davomida kutilayotgan kelgusi toʻlovlarni aktivning yalpi balans qiymatigacha yoki majburiyatning amortizatsiyalangan qiymatigacha aniq diskontlaydigan stavkadir. Kompaniya olgan kredit boʻyicha aynan majburiyat hisoblanadi.

Kredit boʻyicha SFSni hisoblashda kutilayotgan kredit zararlari hisobga olinmaydi; stavka shartnoma shartlari boʻyicha tuziladi. Hisobga barcha shartnoma shartlari (muddatidan oldin toʻlash, uzaytirish va shunga oʻxshash opsionlar), shuningdek stavkaning ajralmas qismi boʻlgan komissiyalar va bitim xarajatlari kiradi.

Amaliyotda majburiyatning istalgan hisobot sanasidagi amortizatsiyalangan qiymati — dastlabki tan olishda tan olingan summa, plyus SFS boʻyicha hisoblangan foizlar, minus toʻlovlar. Vosita dastlab bitim xarajatlariga tuzatish bilan haqqoniy qiymat boʻyicha baholanadi (5.1.1-band), keyin majburiyat 5.3.1-bandda koʻrsatilgan qoidalar boʻyicha baholanadi.

Bank komissiyalaridan qaysilari SFSga kiradi, qaysilari kirmaydi

Shartnomadagi komissiya nomi hech narsani hal qilmaydi: uning mohiyatiga qaraladi. SFSning ajralmas qismi boʻlgan komissiyalar stavkaga tuzatish sifatida hisobga olinadi (B5.4.1-band). Qarz oluvchi uchun taqsimot quyidagicha:

• SFSga kiradi: amortizatsiyalangan qiymat boʻyicha baholanadigan majburiyat jalb qilinganda toʻlangan kredit berish (tashkil etish) komissiyasi (B5.4.2(c)-band) va bitim boʻyicha toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlar;
• SFSga kirmaydi: kreditga xizmat koʻrsatish komissiyasi (B5.4.3(a)-band) — bunday toʻlovlar stavka orqali emas, IFRS 15 boʻyicha hisobga olinadi;
• kredit berish majburiyati va sindikatsiya komissiyalarini alohida tekshiring: B5.4.2–B5.4.3-bandlar ularni bitim ehtimoli va tomonlarning rolidan kelib chiqib turli guruhlarga kiritadi;
• ishchi jadvalda har bir komissiya uchun standartning qaysi bandi qoʻllanilganini qayd eting — auditor shu asosni soʻraydi.

Misolning dastlabki maʼlumotlari

Shartli misol. Kompaniya nominali 1 000 000 shartli birlik boʻlgan kreditni 3 yilga jalb qildi. Yillik 10% foiz (yiliga 100 000) har yil oxirida toʻlanadi, asosiy qarz uchinchi yil oxirida qaytariladi. Kredit berilgani uchun qarz oluvchi bankka SFSning ajralmas qismi boʻlgan 30 000 komissiya toʻladi. Aslida kompaniya 1 000 000 − 30 000 = 970 000 oldi.

Qarz oluvchi nuqtai nazaridan pul oqimlari: 0-momentda — 970 000 olindi; 1-yil oxirida — 100 000 toʻlandi; 2-yil oxirida — 100 000 toʻlandi; 3-yil oxirida — 1 100 000 toʻlandi (foiz 100 000 va asosiy qarz 1 000 000).

1-qadam. SFSni topamiz

SFS — uchta toʻlovning keltirilgan qiymati 970 000 ga teng boʻladigan r stavkasi: 100 000 / (1+r) + 100 000 / (1+r)² + 1 100 000 / (1+r)³ = 970 000. Tenglama analitik yechilmaydi, shuning uchun stavka sonli usulda tanlanadi.

Excelda buning uchun IRR funksiyasi (rus tilidagi versiyada ВСД) ishlatiladi: ustunga +970 000, −100 000, −100 000, −1 100 000 oqimlari yoziladi, =IRR(diapazon) formulasi stavkani qaytaradi. Davrlar teng boʻlmasa, XIRR funksiyasi va toʻlov sanalaridan foydalaning. Misolda natija — yiliga taxminan 11,2326%.

Komissiya boʻlmaganida SFS kupon stavkasi 10% bilan mos kelardi. 1,23 foiz punktlik farq aynan komissiyaning uch yilga yoyilgan «qiymati»dir.

2-qadam. Davrlar boʻyicha amortizatsiya jadvali

Davr foiz xarajati = davr boshidagi amortizatsiyalangan qiymat × SFS. Oxiridagi amortizatsiyalangan qiymat = boshidagi + foiz xarajati − toʻlov. Hisob-kitob (butun sonlargacha yaxlitlangan):

• 1-yil: boshida 970 000; SFS boʻyicha foiz 108 956; toʻlov 100 000; oxirida 978 956;
• 2-yil: boshida 978 956; SFS boʻyicha foiz 109 962; toʻlov 100 000; oxirida 988 919;
• 3-yil: boshida 988 919; SFS boʻyicha foiz 111 081; toʻlov 1 100 000; oxirida 0.

Tekshiruv va hisobda aks ettirish

Nazorat: uch yillik foiz xarajatlari yigʻindisi 330 000 ga teng (yaxlitlash aniqligida) — bu toʻlangan 300 000 foiz plyus 30 000 komissiya. Muddat oxiridagi qoldiq nolga teng boʻlishi kerak; agar nol boʻlmasa, SFS noaniq tanlangan yoki oqimlarda xato bor.

Yillar boʻyicha yozuvlar: kredit olinganda — majburiyat 970 000 ga tan olinadi (pul mablagʻlari va kredit); har yili — SFS boʻyicha foiz xarajati foyda yoki zararga hisoblanib, majburiyat oshadi; toʻlov paytida — majburiyat va pul mablagʻlari toʻlov summasiga kamayadi. Moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda kredit nominal 1 000 000 boʻyicha emas, amortizatsiyalangan qiymat boʻyicha koʻrsatiladi.

Kechiktirilgan toʻlovli boʻlib-boʻlib toʻlash (rassrochka) uchun ham xuddi shu tamoyillar qoʻllanadi: dastlabki tan olishdagi haqqoniy qiymat aniqlangach, jadval xuddi shunday tuziladi. Rassrochkaning haqqoniy qiymatini baholash masalalari bu yerda koʻrib chiqilmaydi.

Baholar qayta koʻrib chiqilganda nima oʻzgaradi va tipik xatolar

Kompaniya toʻlovlar baholarini qayta koʻrib chiqsa (masalan, suzuvchi stavkada grafik oʻzgargan yoki muddatidan oldin toʻlash kutilmoqda), u majburiyatning amortizatsiyalangan qiymatini qayta koʻrilgan oqimlarning keltirilgan qiymatigacha tuzatadi, tuzatish esa foyda yoki zararda tan olinadi (B5.4.6-band). SFSga kiritilgan komissiyalar va xarajatlar vositaning kutilayotgan muddati davomida amortizatsiya qilinadi (B5.4.4-band).

• SFSga kiradigan komissiyani darhol xarajatga chiqarib yuborish;
• komissiyani SFS usuli oʻrniga tekis (chiziqli) amortizatsiya qilish;
• alohida hisobga olinadigan xizmat koʻrsatish komissiyasini SFSga kiritish;
• foizni davr boshidagi amortizatsiyalangan qiymatdan emas, nominal 1 000 000 dan hisoblash;
• oqimlar qoldigʻini diskontlashda SFS oʻrniga shartnoma stavkasidan foydalanish;
• jadval va farazlarni (kutilayotgan muddat, muddatidan oldin toʻlash) auditor uchun saqlamaslik.