MHXS boʻyicha qarzni kechish va kreditorlik qarzini hisobdan chiqarish

Majburiyatni balansdan qachon chiqarish mumkin

IFRS 9 ning 3.3.1-bandidagi asosiy qoida: majburiyat (yoki uning bir qismi) moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotdan faqat bajarilgan, yaʼni shartnoma boʻyicha burch ijro etilgan, bekor qilingan yoki muddati tugagan paytdagina chiqariladi. «Faqat shunda» soʻzlari muhim: kreditorning niyati, kontragentning jimligi yoki «buxgalteriya daftaridagi davomiylik» oʻz-oʻzidan asos boʻlmaydi.

Amalda ikkita tasdiqdan biri kerak: qarzdor toʻlagan (pul, boshqa aktivlar, tovar yoki xizmat bilan) yoki qonun orqali yoxud kreditor tomonidan asosiy javobgarlikdan yuridik ravishda ozod etilgan (B3.3.1). Qarzni kechish holatida bu kreditorning talabdan aniq voz kechganini bildiruvchi yozma hujjat degani. Ogʻzaki «keyin gaplashamiz» yoki javobsiz qolgan eslatma bunday hujjat hisoblanmaydi.

Oddiy vaziyatlar va ularda nima qilish kerak

• Kreditor qarzni toʻliq yozma kechdi: majburiyatni chiqarish uchun asos bor, tan olishni toʻxtatish sanasi kechish kuchga kirgan sana.
• Kreditor qarzning bir qismini kechdi: balansdan faqat shu qism chiqariladi (3.3.1-band majburiyatning «qismi»ga ham ruxsat beradi), qoldiq hisobda turaveradi.
• Daʼvo muddati oʻtdi, ammo kreditor talabdan voz kechmadi: bu yolgʻiz oʻzi tahlilsiz hisobdan chiqarish uchun yetarli emas. Talab yuridik jihatdan amal qilish-qilmasligini baholang va xulosani hisob siyosatida hamda ish hujjatlarida qayd eting.
• Qarzingizni uchinchi shaxs toʻladi: kreditor sizni yuridik ozod qilmaguncha majburiyat yoʻqolmaydi, uchinchi shaxsga toʻlov oʻz-oʻzidan asosiy burchdan ozod qilmaydi (B3.3.3). Ozod etish olingan boʻlsa, qarz bajarilgan hisoblanadi (B3.3.4). Agar uchinchi shaxsga toʻlashga kelishgan boʻlsangiz, uning oldida yangi majburiyat paydo boʻladi.
• Kredit shartlari oʻzgardi, ammo qarz kechilmadi: avval modifikatsiya sezilarli-sezilarsizligini hal qilish kerak (3.3.2-band); tafsilotlar modifikatsiya maqolasida.

Farq qayerga yoziladi: umumiy qoida

Bajarilgan majburiyatning balans qiymati bilan toʻlangan haq oʻrtasidagi farq, shu jumladan berilgan pulsiz aktivlar va qabul qilingan majburiyatlar, foyda yoki zararda tan olinadi (3.3.3-band). Qarz toʻliq kechilganda haq nolga teng, shuning uchun qarzning butun balans qiymati daromadga aylanadi.

Shartli raqamlarda misol. Kompaniya norezident yetkazib beruvchi oldida 100 000 shartli birlik qarzdor, boshqa bogʻliq toʻlovlar yoʻq. Kompaniya egalari bilan bogʻliq boʻlmagan yetkazib beruvchi qarzni yozma kechadi. Haq nol, 100 000 farq hisobot davrining foyda yoki zararida tan olinadi. Qarzning bir qismi pul bilan yopilgan boʻlsa, foydaga faqat hisobdan chiqarilgan qismning balans qiymati va toʻlangan summa oʻrtasidagi farq tushadi.

Qarz valyutada boʻlsa yoki amortizatsiya qilingan qiymatda baholansa, kechish sanasidagi balans qiymatini shu sanagacha hisoblangan foizlar va kurs farqlarini hisobga olib aniqlash kerak, aks holda foydaga notoʻgʻri summa tushadi.

Aksiyoner qarzni kechsa: foyda yoki kapital

Qarzni aksiyador kechsa, asosiy savol: u qanday sifatda harakat qilmoqda. Egalar bilan ularning shu sifatidagi operatsiyalari (standartda kapitalga badallar, oʻz ulush instrumentlarini qayta sotib olish va dividendlar keltirilgan) davr daromadiga kirmaydi, kapitaldagi oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatiladi (IAS 1, 109-band). Shuning uchun kechishning iqtisodiy mohiyati aksiyadorning kompaniyaga badali boʻlsa, natija foydada emas, kapitalda aks etadi.

IFRS 9 da «aksiyador qarzni kechishi» haqida toʻgʻridan-toʻgʻri band yoʻq, shuning uchun xulosa bitim mohiyatiga qarab kasbiy mulohaza bilan chiqariladi. Yoʻnalishni IFRIC 19 dan olish mumkin: u kreditor toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita mavjud aksiyador boʻlib, shu sifatda harakat qilganda, shuningdek kreditor va kompaniya bitimdan oldin va keyin bir tomon nazoratida boʻlib, bitim mohiyati kompaniyaga badal yoki undan taqsimotni oʻz ichiga olganda qoʻllanmaydi. Bu tayyor javob emas, balki bunday holatlarni alohida tahlil qilish kerakligining ishorasi.

Mulohaza uchun amaliy savollar: aksiyador barcha egalar ulushiga mutanosib ravishda kechyaptimi; uning boshqa iqtisodiy sababi bormi (masalan, savdo shartlari evaziga biznesni qoʻllab-quvvatlash); badal qoʻshish niyati hujjatlashtirilganmi. Aksiyador oddiy savdo munosabatlarini ham yuritib, qarzni faqat savdo shartnomasi boʻyicha kechsa, foydaga daromad tushishi mumkin — qaror faktlarga bogʻliq. Xulosani hisob pozitsiyasi memorandumida qayd eting.

Qarz ulush bilan yopilganda: alohida holat

Kompaniya kreditor bilan ulush yoki aksiya chiqarib hisob-kitob qilsa, bu ham majburiyatni bajarish hisoblanadi: chiqarilgan ulush instrumentlari 3.3.3-band boʻyicha haq hisoblanadi (IFRIC 19, 5-band). Qarzning balans qiymati va haq bahosi oʻrtasidagi farq foyda yoki zararga yoziladi. Masʼuliyati cheklangan jamiyatlar (MChJ) uchun operatsiya korporativ qonunchilik boʻyicha qanday rasmiylashtirilishini alohida tekshirish muhim — bu maqola doirasidan tashqarida.

Ochib berish va audit uchun hujjatlar

Qarzni kechishdan daromad sezilarli boʻlsa, uning xususiyati va summasi alohida ochib berilishi kerak: alohida satr yoki izohlarda (IAS 1, 97-band). Aksiyador badali kapitalda oʻzgarishlar hisobotida va bogʻliq tomonlar haqidagi izohlarda ochib beriladi.

Auditorga odatda quyidagilar kerak boʻladi: kreditorning vakolatli shaxsi imzosi bilan kechish xati yoki kelishuvi; kechish sanasidagi balans qiymati hisob-kitobi; kreditor maqomini tasdiqlovchi hujjat (aksiyador, begona tomon); foyda yoki kapitalligini asoslovchi memorandum; hisobot sanasiga kreditordan qoldiq tasdigʻi. Majburiyatni tan olishni toʻxtatishga asos boʻlmasa, qoldiq, toʻlashga ehtimol toʻgʻri kelmasa ham, majburiyatlarda qoladi.

Tipik xatolar

• Kreditorlik qarzini kreditor hujjatisiz buxgalterning ichki qarori bilan daromadga hisobdan chiqarish.
• Aksiyador kechishini u qaysi sifatda harakat qilishini tahlil qilmasdan «boshqa daromad» sifatida aks ettirish.
• Qarzning bir qismi kechilganda faqat shu qismni chiqarmaslik yoki kechilganidan koʻpini chiqarish.
• Balans qiymatini hisoblashda hisoblangan foizlar va kurs farqlarini unutish.
• Sezilarli daromadni alohida ochib bermaslik va kasbiy mulohazani yozma qayd etmaslik.