MHXS 9 boʻyicha boshqa kompaniyalar ulush va aksiyalariga investitsiyalar: FVTPL yoki FVOCI

Bu maqola qaysi ulushlarga tegishli

Quyidagi qoidalar kompaniya investitsiya obyektini nazorat qilmaydigan va sezilarli taʼsirga ega boʻlmagan MChJ ulushlari va aksiyalarga tegishli. Nazorat yoki taʼsir boʻlsa, boshqa standartlar qoʻllanadi — konsolidatsiya (IFRS 10) yoki assotsiatsiyalashgan kompaniyalar hisobi (IAS 28); bu savol bu yerda koʻrilmaydi.

Hisob usulini tanlashdan oldin uchta narsani tekshiring: sizda haqiqatan ham faqat ozchilik ulushi bormi, u savdo uchun saqlanmayaptimi va biznesni birlashtirish bitimida shartli kompensatsiya sifatida olinmaganmi. Oxirgi ikkita holat FVOCI tanlovi umuman mavjudligini belgilaydi.

Asosiy qoida: foyda yoki zarar orqali adolatli qiymat

Odatiy holda ulushli investitsiya foyda yoki zarar orqali adolatli qiymatda baholanadi: standartda moliyaviy aktiv amortizatsiya qilingan qiymatda yoki ODD orqali baholanmasa, shunday baholanishi aytilgan (IFRS 9, 4.1.4-band).

Amaliy xulosa: agar siz hech narsani hal qilmagan va tanlovni hujjatlashtirmagan boʻlsangiz, ozchilik ulushi FVTPL boʻyicha hisobga olinadi. Hisobot sanasidagi har bir qayta baholash foyda va zararlar toʻgʻrisidagi hisobotda daromad yoki xarajat boʻladi, hatto ulushni sotishni rejalashtirmasangiz ham.

FVOCI qaytarilmas tanlovi: shartlar va cheklovlar

Muqobil xuddi shu bandda nazarda tutilgan: dastlabki tan olishda kompaniya ayrim ulushli instrumentlarga investitsiyalar uchun qaytarilmas tanlov qilib, adolatli qiymatning keyingi oʻzgarishlarini ODDda koʻrsatishi mumkin (IFRS 9, 4.1.4-band).

Tanlov shartlari 5.7.5-bandda belgilangan: u savdo uchun saqlanadigan instrumentlar va biznesni birlashtirishda xaridor tan olgan shartli kompensatsiya uchun mavjud emas. Shuning uchun qisqa muddatli qayta sotish uchun olingan aksiyalar paketini FVOCIga oʻtkazib boʻlmaydi.

Tanlov har bir qimmatli qogʻoz uchun alohida qilinadi: standartda bu qaror alohida instrument darajasida, yaʼni aksiyama-aksiya qabul qilinishi koʻrsatilgan (B5.7.1-band). Bitta ulushni FVOCI boʻyicha, boshqasini FVTPL boʻyicha hisobga olish mumkin.

• Qaror bir marta — investitsiyani dastlabki tan olishda qabul qilinadi.
• Tanlovni keyinroq qaytarib boʻlmaydi, shuning uchun hisob siyosati va qaror bayonnomasida sabab va sanani qayd eting.
• Tanlov savdo qimmatli qogʻozlariga va xaridorning shartli kompensatsiyasiga tatbiq etilmaydi.

Dividendlar: ikkala yondashuvda bir xil

Dividendlar FVOCI boʻlganda ham foyda yoki zararda aks etadi: standart bunday investitsiya boʻyicha dividendlarni foyda yoki zarar tarkibida tan olishni talab qiladi, dividend investitsiya qiymatining bir qismini qaytarishini aniq bildirgan holat bundan mustasno (B5.7.1-band).

Tan olish vaqti 5.7.1A-bandda belgilanadi. Shartlardan biri — kompaniyaning toʻlovni olish huquqi aniqlanganligi. Amalda bu odatda investitsiya obyekti ishtirokchilari yoki aksiyadorlari yigʻilishining taqsimlash haqidagi qarori. Shu paytgacha rahbariyat toʻlovni kutsa ham, daromadni hisobda aks ettirib boʻlmaydi.

Agar dividend aslida kiritilgan mablagʻning bir qismini qaytarsa, u foydani oshirmaydi, investitsiya qiymatini kamaytiradi. Bunday holatlar taqsimlashning mazmuniga qarab alohida tahlil qilinadi.

Ulush sotilganda toʻplangan qayta baholashga nima boʻladi

FVOCI va FVTPL oʻrtasidagi asosiy farq — toʻplangan natijaning taqdiri. Standartga koʻra ODDda koʻrsatilgan summalar keyinchalik foyda yoki zararga oʻtkazilmaydi; faqat toʻplangan daromad yoki zararni kapital ichida koʻchirishga ruxsat beriladi (B5.7.1-band). Yaʼni ulush sotilganda davr foydasiga oldingi yillar qayta baholashi ham, oxirgi oʻzgarishdan ortiq bitim natijasi ham tushmaydi.

Taqqoslash uchun: FVTPL boʻlganda barcha qayta baholashlar paydo boʻlishi bilan foyda yoki zarar orqali oʻtgan, sotishda esa hisobotda faqat bitim narxi va oxirgi balans qiymati oʻrtasidagi farq qoladi.

Misol (shartli raqamlar). Kompaniya MChJ ulushini 100 mln soʻmga sotib oldi. Birinchi yil oxirida adolatli qiymat — 130 mln, ikkinchi yil oxirida — 120 mln. FVTPL boʻyicha birinchi yil foydasi 30 mln oshadi, ikkinchi yilda 10 mln kamayadi. FVOCI boʻyicha xuddi shu +30 va −10 ODD orqali oʻtadi, kapitaldagi toʻplangan natija 20 mln boʻladi, davr foydasi esa oʻzgarmaydi. Ulush 125 mln ga sotilsa, FVTPL boʻyicha foydaga yana 5 mln tushadi, FVOCI boʻyicha foydaga hech narsa tushmaydi: kapitaldagi toʻplangan natijani faqat kapital moddalari oʻrtasida koʻchirish mumkin.

MChJ ulushining adolatli qiymatini qanday aniqlash

Birjada savdo qilinadigan aksiyalarning adolatli qiymatini kotirovkalardan olish mumkin. MChJ ulushi uchun odatda bozor yoʻq va baho IFRS 13 doirasida modellar va kuzatiladigan maʼlumotlarga asoslanishi kerak.

Standart asosiy talabni taʼkidlaydi: ulushli instrumentlarga barcha investitsiyalar adolatli qiymatda baholanishi shart (B5.2.3-band). Tannarx adolatli qiymatning bahosi sifatida faqat cheklangan holatlarda — yangiroq maʼlumot yetarli boʻlmaganda yoki baholar diapazoni keng boʻlib, tannarx shu diapazondagi eng munosib baho boʻlganda mumkin.

Tannarx endi adolatli qiymatni aks ettirmasligining belgilari qatorida standart, xususan, investitsiya obyekti ulushi bilan tashqi bitimlar dalillarini — yangi emissiyani yoki uchinchi shaxslar oʻrtasidagi ulush sotuvini koʻrsatadi (B5.2.4-band). Roʻyxat namunaviy, toʻliq emas (B5.2.5-band): dastlabki tan olishdan keyin investitsiya obyektining faoliyati haqidagi barcha mavjud maʼlumotlarni hisobga oling.

Odatiy xatolar va audit uchun hujjatlar

Eng koʻp uchraydigan xatolar: FVOCI “tanlovi” dastlabki tan olishdan keyin qilingan; FVOCI savdo paketiga qoʻllangan; ulush hamon tannarxda turibdi va belgilar tahlil qilinmagan; dividendlar toʻlov olish huquqi aniqlanmasdan oldin tan olingan; sotishda toʻplangan qayta baholash foydaga oʻtkazilgan.

Auditga tayyorlang: tanlov haqida sana qoʻyilgan rahbariyat qarori, hisob siyosati, dastlabki maʼlumotlar bilan adolatli qiymat hisob-kitobi, investitsiya obyektining korporativ hujjatlari (nizom, taqsimlash qarorlari), uchinchi shaxslar ulush bitimlarining tasdigʻi.

• Xarid vaqtida qabul qilingan FVOCI/FVTPL tanlovi qarori.
• Har bir hisobot sanasi uchun adolatli qiymat hisob-kitobi va asoslanishi.
• Dividendlar boʻyicha yigʻilish bayonnomalari va toʻlov hujjatlari.