MHXS boʻyicha barter: aktivlar almashinuvi va pulsiz tovon boʻyicha tushum

Ikki rejim: aktivlar almashinuvi va xaridordan tushum

Birinchi qadam — bitim qaysi rejimga tegishli ekanini aniqlash. Agar bir uzoq muddatli aktivni boshqasiga almashtirsangiz (dastgohni binoga, litsenziyani uskunaga), aktivlar almashinuvi qoidalari qoʻllanadi: asosiy vositalar uchun IAS 16, nomoddiy aktivlar uchun IAS 38. Agar xaridorga oddiy faoliyat doirasida tovar yoki xizmat bersangiz, evaziga esa pul emas, mol-mulk yoki xizmat olsangiz, IFRS 15 tushum modeli va pulsiz tovon qoidalari ishlaydi.

Amalda bitta barter shartnomasida ikkala element ham boʻlishi mumkin, shunda uni ajratish kerak. Odatiy xato — tayyor mahsulot sotuviga faqat evaziga uskuna olingani uchun IAS 16 qoidalarini qoʻllash.

Asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar almashinuvi

Asosiy vositalar uchun asosiy qoida: pulsiz aktivga almashtirib olingan obyektning qiymati haqiqiy qiymat boʻyicha baholanadi. Ikki istisno bor — almashinuvning tijorat mazmuni yoʻq yoki olingan ham, berilgan ham aktivning haqiqiy qiymatini ishonchli oʻlchab boʻlmaydi (IAS 16, 24-band). Nomoddiy aktivlar uchun ifoda xuddi shunday (IAS 38, 45-band).

Istisno ishlasa, olingan obyektning qiymati berilgan aktivning balans qiymatiga teng boʻladi (IAS 16, 24-band). Bunda almashinuvdan foyda yoki zarar yuzaga kelmaydi: obyekt hisobda avvalgi qiymatida «koʻchiriladi».

Aktivlardan kamida biri ishonchli baholansa, qaysi haqiqiy qiymatni olish kerak? Olingan aktiv qiymati uchun berilgan aktivning haqiqiy qiymati olinadi, faqat olingan aktivning haqiqiy qiymati yanada aniqroq boʻlsa, boshqacha (IAS 16, 26-band). Haqiqiy qiymat taʼrifi IFRS 13da berilgan, shuning uchun baholashni faqat shartnoma narxi bilan emas, bozor maʼlumotlari yoki mustaqil baholovchi hisoboti bilan tasdiqlash kerak.

Tijorat mazmuni testi

Tijorat mazmuni kelgusi pul oqimlari qanday oʻzgarishiga qarab tekshiriladi. Ikki belgidan kamida biri bajarilsa va farq muhim boʻlsa, almashinuv tijorat mazmuniga ega. Birinchi belgi — olingan aktiv pul oqimlari tuzilmasi (xavf, muddat va summa) berilgan aktiv oqimlaridan farq qiladi. Ikkinchisi — bitim taʼsir qilgan faoliyat qismining tashkilotga xos qiymati oʻzgargan (IAS 16, 25-band).

Farq almashtirilayotgan aktivlarning haqiqiy qiymatiga nisbatan muhim boʻlishi kerak (IAS 16, 25-band). Standartda alohida taʼkidlanganki, tahlil natijasi batafsil hisob-kitoblarsiz ham aniq boʻlishi mumkin (IAS 16, 25-band), shuning uchun oddiy holatlarda hisob faylida yozma asoslash yetarli.

• bir xil modeldagi va bir xil xizmat muddatiga ega ikkita bir xil dastgohni almashtirish, ehtimol, tijorat mazmuniga ega emas;
• ijaraga olingan omborni ishlab chiqarish liniyasiga almashtirish oqimlar profili va muddatlarini oʻzgartiradi — belgi bajarilgan;
• faqat aylanmani «koʻpirtirish» uchun rasmiylashtirilgan bitim oqimlarni oʻzgartirmaydi va mazmunga ega emas.

IFRS 15 boʻyicha pulsiz tovon tushumi

Xaridor pul bilan toʻlamasa, bitim narxi shunday aniqlanadi: pulsiz tovon haqiqiy qiymat boʻyicha baholanadi (IFRS 15, 66-band). Olinganning haqiqiy qiymatini oqilona baholab boʻlmasa, tovon bilvosita baholanadi — xaridorga berilgan narsaning mustaqil sotuv narxi boʻyicha (IFRS 15, 67-band).

Alohida holat — buyurtmachi shartnomani bajarish uchun kiritadigan materiallar, uskuna yoki mehnat. Kompaniya ular ustidan nazoratni qoʻlga kiritsa, ular pulsiz tovon sifatida hisobga olinadi (IFRS 15, 69-band). Masalan, pudratchi buyurtmachidan qurilish materiallarini oladi va ularni oʻzi tasarruf etadi — bu tovon, shunchaki «tomonning xomashyosi» emas.

Tushum modelini umuman qoʻllash uchun shartnoma tijorat mazmuniga ega boʻlishi kerak: shartnoma natijasida tashkilotning kelgusi pul oqimlarining xavfi, muddati yoki summasi oʻzgarishi kutilishi lozim (IFRS 15, 9-band). Aslida bir xil qiymatlarni aylantirib yuradigan barter bu talabga mos kelmaydi.

Hisob-kitob misoli (shartli raqamlar)

Bu shartli raqamlardagi oʻquv misoli, haqiqiy bitimning bahosi emas. Kompaniya tovar partiyasini (tannarxi 80, haqiqiy qiymati 100 shartli birlik) haqiqiy qiymati ham 100 deb baholangan uskunaga almashtiradi.

Kompaniya tovarni oddiy faoliyat doirasida xaridorga berayotgani uchun IFRS 15 qoʻllanadi: tovon — uskuna — haqiqiy qiymat boʻyicha baholanadi, yaʼni tushum 100 ni tashkil etadi. Uskuna asosiy vosita sifatida hisobga olinadi, sotilgan tovar tannarxi (80) xarajatga chiqariladi. Bitim natijasi — 20 shartli birlik.

Agar tushumsiz ikkita asosiy vosita almashtirilsa va almashinuv tijorat mazmuniga ega boʻlsa, olingan obyekt ham haqiqiy qiymat boʻyicha baholanardi. Tijorat mazmuni boʻlmasa, u berilgan aktivning balans qiymati boʻyicha qabul qilinardi va farq yuzaga kelmasdi.

Nimani hujjatlashtirish va tez-tez uchraydigan xatolar

MHXS boʻyicha hisobot auditi uchun baholash takrorlanadigan boʻlishi muhim. Bitim faylida quyidagilar boʻlishi kerak: maʼlumot manbalari bilan haqiqiy qiymat hisob-kitobi, tijorat mazmuni boʻyicha xulosa, qaysi standart qoʻllanishi tahlili va buxgalteriya yozuvlarini shartnoma bilan moslashtirish.

• shartnomadagi narxni bozor bilan solishtirmasdan asos qilib olish;
• tijorat mazmunini umuman baholamay, almashinuvdan foydani avtomatik tan olish;
• aktivlar almashinuvi bilan xaridordan tushumni chalkashtirib, notoʻgʻri standartni qoʻllash;
• muhim barter va uning baholash usulini izohlarda ochib bermaslik.