MHXS (IAS) 19 «Xodimlarga toʻlanadigan mukofotlar»: asosiy talablar va misollar

IAS 19 qamrovi

Standart xodimlarga toʻlanadigan mukofotlarning barcha turlarini qamrab oladi, faqat aksiyalarga asoslangan toʻlovlar bundan mustasno: ular uchun alohida standart — IFRS 2 qoʻllaniladi. Mukofot deganda kompaniya xodimlarning mehnati evaziga yoki mehnat munosabatlari tugatilishi munosabati bilan beradigan har qanday qarshi taqdim tushuniladi.

Taʼrifdan amaliy xulosa kelib chiqadi: standart qamroviga nafaqat pul toʻlovlari kiradi. Tibbiy sugʻurta, oʻqish haqini toʻlash, xizmat ovqati, pensiya dasturlari — bularning barchasi mukofotlar, har biri uchun qaysi guruhga mansubligi va qachon aks ettirilishi aniqlanishi kerak.

Umumiy tamoyil: majburiyat va xarajat

IAS 19 ikki qoidaga asoslanadi. Birinchisi: xodim kelajakda toʻlanadigan mukofot evaziga xizmat koʻrsatgan boʻlsa, kompaniya majburiyatni tan oladi. Ikkinchisi: kompaniya xodim xizmatidan kelib chiqqan iqtisodiy naflilikdan foydalanganda xarajatni tan oladi.

Demak, pul toʻlangan payt oʻzi hisobni belgilamaydi. Agar xodim dekabrda ishlagan, yillik mukofot esa martda toʻlansa, majburiyat martda emas, hisobot davridagi ish natijasiga koʻra yuzaga keladi. BHMSdan hisobotni transformatsiya qilishda tuzatishlar aynan shu yerda paydo boʻladi.

Mukofotlarning toʻrt guruhi

Standart mukofotlarni toʻrt guruhga ajratadi, baholash usuli guruhga bogʻliq:

• Qisqa muddatli — 12 oy ichida hisob-kitob qilinadigan (ishdan boʻshatish nafaqalaridan tashqari): ish haqi, haq toʻlanadigan taʼtillar, davr uchun mukofotlar, tibbiy xizmat.
• Mehnat faoliyati tugagandan keyingi mukofotlar — xodim ketganidan keyin toʻlanadi, avvalo pensiya rejalari.
• Boshqa uzoq muddatli — qisqa muddatli, mehnatdan keyingi va ishdan boʻshatish nafaqalariga kirmaydigan hamma narsa, masalan, staj uchun toʻlovlar.
• Ishdan boʻshatish nafaqalari — mehnat munosabatlarini tugatish evaziga beriladi.

Qisqa muddatli mukofotlar

Bu mukofotlar xodim xizmat koʻrsatganda tan olinadi va kompaniya shu xizmat uchun toʻlashni kutayotgan diskontlanmagan summada baholanadi. Bu yerda diskontlash va aktuar hisob-kitoblar kerak emas — bu eng oddiy guruh.

Misol (shartli raqamlar, tasvir uchun). Kompaniya ishlatilmagan taʼtil kunlari keyingi yilga oʻtkazilishi qoidasini qoʻllaydi. Yil oxirida xodimlarda 200 ishlatilmagan kun toʻplangan, bir kunning kutilayotgan qiymati — 150 000 soʻm. Hisobot sanasiga majburiyat — 30 000 000 soʻm (200 × 150 000), davr xarajati ham shu miqdorda tan olinadi. Qisqa muddatli mukofotlar summasi diskontlanmaydi.

Odatiy xato — mukofotlarni faqat toʻlangan paytda aks ettirish. Agar mukofotlash tizimi shartlariga koʻra kompaniyada hisobot davri natijasi boʻyicha majburiyat allaqachon mavjud boʻlsa, uni hisobot sanasiga koʻrsatish kerak.

Mehnat faoliyati tugagandan keyingi mukofotlar

Bu guruhdagi rejalar nomiga qarab emas, iqtisodiy mohiyatiga qarab ikki turga boʻlinadi. Belgilangan badalli reja — kompaniya alohida tashkilotga (jamgʻarmaga) qatʼiy badallar toʻlaydigan va jamgʻarma aktivlari xodimlarga barcha toʻlovlar uchun yetmasa ham qoʻshimcha badal kiritish boʻyicha huquqiy yoki odatiy majburiyatga ega boʻlmagan reja. Bunday reja uchun kompaniya toʻlanishi lozim boʻlgan badalni majburiyat (hisoblangan xarajat) va xarajat sifatida tan oladi, agar boshqa standart uni aktiv qiymatiga kiritishni talab qilmasa yoki ruxsat bermasa.

Belgilangan toʻlovli reja — belgilangan badalli reja boʻlmagan har qanday mehnatdan keyingi reja. Bunda xavf kompaniyada qoladi, shuning uchun hisob murakkabroq: aktuar usul — prognoz qilinadigan shartli birlik usuli qoʻllaniladi. Majburiyat keltirilgan qiymatni aniqlash uchun diskontlanadi, undan reja aktivlarining haqqoniy qiymati ayriladi va tanqislik yoki ortiqcha chiqadi. Bu baholar har davrda yangilanadi.

Amalda bu shuni anglatadiki, belgilangan toʻlovli reja uchun aktuar va xodimlar tarkibi haqida maʼlumot kerak, belgilangan badalli reja uchun esa buxgalteriya hisobi yetarli.

Boshqa uzoq muddatli mukofotlar va ishdan boʻshatish nafaqalari

Boshqa uzoq muddatli mukofotlar — qisqa muddatli, mehnatdan keyingi va ishdan boʻshatish nafaqalaridan tashqari barcha mukofotlar. Ularni baholash belgilangan toʻlovli rejalarga oʻxshash, yaʼni prognoz va diskontlashni talab qiladi.

Ishdan boʻshatish nafaqasini kompaniya ikki sanadan eng erta kelganida majburiyat va xarajat sifatida tan oladi: bunday toʻlovlar haqidagi taklifni endi qaytarib ololmaganda yoki IAS 37 qamroviga kiradigan va ishdan boʻshatish nafaqalarini toʻlashni nazarda tutadigan qayta tashkil etish xarajatlarini tan olganda. Agar kompaniya ommaviy qisqartirishni rejalashtirayotgan boʻlsa, xarajat toʻgʻri davrga tushishi uchun bu sana qachon kelishini oldindan aniqlash kerak.

Standartni qoʻllashni nimadan boshlash kerak

Xodimlarga barcha toʻlovlar roʻyxatini tuzing: mehnatga haq toʻlash toʻgʻrisidagi nizomlar, jamoa shartnomasi, ichki sodiqlik dasturlari, rahbarlar bilan kelishuvlar. Har bir toʻlov boʻyicha IAS 19 guruhini, majburiyat yuzaga kelish paytini va diskontlash zarurligini aniqlang.

Keyin bu roʻyxatni BHMS boʻyicha joriy hisob bilan solishtirib, tuzatishlarni tayyorlang. Uzoq muddatli va mehnatdan keyingi rejalar uchun baholashni kim bajarishini oldindan hal qiling va unga vaqt ajrating: xodimlar boʻyicha maʼlumotlarni yigʻish va tekshirish kerak. Hisobotni transformatsiya qilish va hisob-kitoblarni tekshirishda yordam — MHXS xizmati doirasida.