MHXS (IAS) 23 «Qarz xarajatlari»: kvalifikatsiyalangan aktivlar boʻyicha foizlarni kapitallashtirish

Qaysi qarz xarajatlari kapitallashtiriladi

Standart tamoyili: kvalifikatsiyalangan aktivni sotib olish, qurish yoki ishlab chiqarish bilan bevosita bogʻliq qarz xarajatlari shu aktivning qiymatiga kiradi, qolgan qarz xarajatlari esa xarajat sifatida tan olinadi. Standart taʼrifiga koʻra qarz xarajatlari — tashkilot mablagʻ jalb qilish munosabati bilan koʻradigan foizlar va boshqa xarajatlardir.

Xarajatlar tarkibi shartnomadagi foizlardan kengroq. Unga quyidagilar kirishi mumkin:

• IFRS 9 dagi effektiv foiz usuli bilan hisoblangan foiz xarajati;
• IFRS 16 boʻyicha tan olingan ijara majburiyatlari boʻyicha foizlar;
• xorijiy valyutadagi qarzlar boʻyicha kurs farqlari — ular foiz xarajatlariga tuzatish deb hisoblanadigan darajada.

Kvalifikatsiyalangan aktiv nima

Kvalifikatsiyalangan aktiv — foydalanishga yoki sotishga tayyorlash uchun albatta uzoq vaqt talab qiladigan aktiv. Demak, qaror aktiv turiga emas, tayyorlash davomiyligiga bogʻliq. Standart sharoitga qarab zaxiralar, ishlab chiqarish korxonalari, energiya ishlab chiqarish obyektlari, nomoddiy aktivlar, investitsion koʻchmas mulk va meva beruvchi oʻsimliklarni misol qilib keltiradi.

Moliyaviy aktivlar va qisqa muddatda ishlab chiqariladigan zaxiralar, shuningdek sotib olinganda foydalanishga yoki sotishga tayyor boʻlgan aktivlar kvalifikatsiyalangan hisoblanmaydi. Sotib olinib, darhol ishga tushirilgan stanok kapitallashtirishga kirmaydi, ikki yil davomida oʻz kuchi bilan sex qurish esa tipik nomzoddir.

Tashkilot standartni haqiqiy qiymatda baholanadigan aktiv bilan bogʻliq qarz xarajatlariga, shuningdek takrorlanuvchi asosda katta hajmda ishlab chiqariladigan zaxiralarga qoʻllamasligi mumkin.

Kapitallashtirish stavkasi va kapitallashtiriladigan summa

Hisoblash tartibi moliyalashtirish qanday jalb qilinganiga bogʻliq. Standart belgilagan sinov: aktivga xarajat qilinmaganda oldini olish mumkin boʻlgan qarz xarajatlari kapitallashtiriladi.

Agar qarz aynan muayyan aktiv uchun olingan boʻlsa, kapitallashtirishga shu qarz boʻyicha davrda haqiqatda yuzaga kelgan xarajatlar, sarflanmagan mablagʻlarni vaqtincha joylashtirishdan olingan investitsiya daromadi chegirilgan holda, olinadi. Agar mablagʻ umumiy tartibda jalb qilingan boʻlsa, aktivga qilingan xarajatlarga kapitallashtirish stavkasi qoʻllanadi. Stavka — davr mobaynida toʻlanmagan barcha qarzlar boʻyicha qarz xarajatlarining oʻrtacha tortilgan qiymati. Bunda kvalifikatsiyalangan aktiv uchun aynan olingan qarzlar, aktivni tayyorlash boʻyicha deyarli barcha ishlar tugaguniga qadar, hisobdan chiqariladi.

Asosiy cheklov: davr uchun kapitallashtiriladigan summa shu davrda haqiqatda yuzaga kelgan qarz xarajatlaridan oshmasligi kerak.

Aktivga xarajatlar tarkibiga faqat pul toʻlovlari, boshqa aktivlarni topshirish yoki foiz hisoblanadigan majburiyatlarni zimmaga olishga olib kelgan xarajatlar kiradi. Ular olingan avanslar va grantlar miqdoriga kamaytiriladi. Davr uchun aktivning oʻrtacha balans qiymati, avval kapitallashtirilgan qarz xarajatlari bilan birga, standartga koʻra odatda bunday xarajatlarning maqbul yaqinlashuvi hisoblanadi.

Hisoblash namunasi (shartli sonlar)

Misol: kompaniya umumiy qarzlar hisobidan ombor quryapti. A qarz — yiliga 10% li 600 shartli birlik, B qarz — 16% li 400. Kapitallashtirish stavkasi: (600 × 10% + 400 × 16%) / (600 + 400) = (60 + 64) / 1 000 = 12,4%.

Omborga yil davomidagi oʻrtacha xarajat — 500. Kapitallashtiriladi: 500 × 12,4% = 62. Bu ikkala qarz boʻyicha yil uchun hisoblangan foizlardan (124) kam, shuning uchun yuqori chegara ishlamaydi; qolgan 62 davr xarajatiga olib boriladi.

Agar omborga 14% li 300 birlikdagi alohida qarz olingan boʻlsa, yil uchun hisoblangan foiz 42 boʻlardi. Sarflanmagan mablagʻning bir qismi depozitda vaqtincha turib, 6 daromad keltirgan deylik. Kapitallashtiriladi: 42 − 6 = 36.

Kapitallashtirishning boshlanishi, toʻxtatilishi va tugashi

Kapitallashtirish boshlanish sanasida, uch shart bir vaqtda bajarilganda boshlanadi:

• tashkilot aktivga xarajat qiladi;
• tashkilot qarz xarajatlarini koʻradi;
• tashkilot aktivni foydalanishga yoki sotishga tayyorlash uchun zarur ishlarni bajaradi.

Tayyorgarlik ishlari va kapitallashtirishni toʻxtatish

Tayyorlash ishlari faqat jismoniy qurilish emas. Ularga qurilish boshlanishidan oldingi texnik va maʼmuriy ishlar, masalan ruxsatnomalar olish, kiradi. Ammo aktivning holatini oʻzgartiradigan ishlarsiz uni shunchaki ushlab turish kapitallashtirish huquqini bermaydi: qurilish uchun sotib olinib, ishsiz turgan yer uchastkasi boʻyicha foizlarni kapitallashtirib boʻlmaydi.

Aktivni faol rivojlantirish uzoq muddat toʻxtatilgan davrlarda kapitallashtirish toʻxtatiladi. Lekin aktivni tayyorlash jarayonining zarur qismi boʻlgan vaqtinchalik kechikish uzilish hisoblanmaydi.

Aktivni foydalanishga yoki sotishga tayyorlash boʻyicha deyarli barcha ishlar tugaganda kapitallashtirish tugatiladi. Odatda jismoniy qurilish tugagan boʻlsa, joriy maʼmuriy ishlar davom etsa ham, aktiv tayyor hisoblanadi. Obyekt qismlarga boʻlib topshirilsa va har bir qism alohida foydalanishga yaroqli boʻlsa, tayyor qism boʻyicha kapitallashtirish shu qism boʻyicha deyarli barcha ishlar tugaganda toʻxtatiladi.

Odatiy xatolar va hisobotda ochib berish

Amaliyotdagi keng tarqalgan xatolar: tayyorlash uchun uzoq vaqt talab qilmaydigan aktiv boʻyicha foizlarni kapitallashtirish; ishlar toʻxtab turgan davrda kapitallashtirishni davom ettirish; maqsadli qarzda mablagʻni vaqtincha joylashtirishdan olingan daromadni chegirmaslik; kapitallashtiriladigan summaga stavkani haqiqiy xarajatlar boʻyicha yuqori chegarasiz qoʻllash; ishlar tugaguniga qadar maqsadli qarzlarni stavka hisobiga kiritish.

Hisobot izohlarida quyidagilarni ochib berish kerak:

• davr mobaynida kapitallashtirilgan qarz xarajatlari summasi;
• shu summani aniqlash uchun qoʻllangan kapitallashtirish stavkasi.