MHXS (IAS) 29 «Giperinflyatsiya»: belgilari va hisobotni qayta hisoblash tartibi

IAS 29 kimga va qachon qoʻllanadi

Standart roʻyxatdan oʻtgan mamlakatga emas, funksional valyutaga bogʻlangan. Agar kompaniya yoki uning shoʻba tuzilmasining funksional valyutasi giperinflyatsion deb tan olingan iqtisodiyot valyutasi boʻlsa, shu tashkilot hisoboti qayta hisoblanadi. Funksional valyuta boshqa boʻlsa (masalan, barqaror xorijiy valyuta), IAS 29 qoʻllanmaydi, boshqa valyutadagi shoʻba tashkilotlar esa IAS 21 qoidalari boʻyicha konsolidatsiyaga kiritiladi.

Standart tashkilot oʻz valyutasida hisobot beradigan mamlakatda giperinflyatsiya mavjudligini aniqlagan hisobot davrining boshidan qoʻllanadi. Demak, giperinflyatsiya haqidagi xulosa tahlil natijasida chiqariladi va davr yopilishidan oldin hujjatlashtiriladi, qayta hisoblash esa davrning boshini ham qamrab oladi. Bir iqtisodiyot valyutasida hisobot beruvchi barcha tashkilotlar standartni bir sanadan qoʻllashi maqsadga muvofiq.

Giperinflyatsion iqtisodiyot belgilari

IAS 29 giperinflyatsiya yuzaga keladigan inflyatsiyaning mutlaq darajasini belgilamasligini toʻgʻridan-toʻgʻri aytadi: qayta hisoblash zarur boʻladigan payt — professional mulohaza masalasi. Giperinflyatsiyani iqtisodiy muhit xususiyatlari koʻrsatadi, ularning roʻyxati toʻliq emas:

• aholi boyligini nomonetar aktivlarda yoki nisbatan barqaror xorijiy valyutada saqlashni afzal koʻradi, qoʻlga kiritilgan mahalliy valyuta xarid qobiliyatini saqlash uchun darhol joylashtiriladi;
• aholi pul summalarini mahalliy valyutada emas, nisbatan barqaror xorijiy valyutada baholaydi va narxlar shu valyutada koʻrsatilishi mumkin;
• kreditga sotish va xarid qilish hatto qisqa muddatda ham kredit davrida xarid qobiliyatining kutilayotgan yoʻqotilishini qoplaydigan narxlarda amalga oshiriladi;
• foiz stavkalari, ish haqi va narxlar narxlar indeksiga bogʻlangan;
• uch yil davomidagi jamlanma inflyatsiya 100% ga yaqinlashmoqda yoki undan oshmoqda.

Uch yilda 100% mezoni amalda

Beshinchi belgi — yagona miqdoriy belgi, shuning uchun odatda asosiy eʼtibor unga qaratiladi. Uni aniq oʻqish muhim: standart uch yil davomidagi jamlanma inflyatsiya 100% ga yaqinlashayotgani yoki undan oshayotgani haqida gapiradi, yaʼni «yaqinlashmoqda» soʻzi ham signal hisoblanadi. Jamlanma koʻrsatkich yillik oʻzgarishlar yigʻindisi emas, koʻpaytmasi sifatida hisoblanadi.

Shartli misol (raqamlar tasvir uchun oʻylab topilgan). Yillar boʻyicha inflyatsiya: 30%, 25%, 28%. Jamlanma: 1,30 × 1,25 × 1,28 = 2,08, yaʼni taxminan 108% — chegara oshgan. Oddiy yigʻindi (83%) manzarani kichraytirib koʻrsatardi. Biroq 108% ning oʻzi ham masalani hal qilmaydi: qolgan toʻrt belgi va koʻrsatkichlar dinamikasi ham tahlil qilinadi, xulosa esa hisob hujjatlarida qayd etiladi.

Hisobotda nimani oʻzgartirish: qayta hisoblash tartibi

Hisobot barcha moddalar hisobot davri oxiridagi amaldagi oʻlchov birligida ifodalanadigan qilib qayta hisoblanadi. Bu qiyosiy maʼlumotlarga va oldingi davrlar haqidagi axborotga ham tegishli. Qayta hisoblash uchun narxlarning umumiy indeksi qoʻllanadi.

Moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobot. Monetar moddalar (pul hamda pul olish yoki toʻlash huquq va majburiyatlari) qayta hisoblanmaydi: ular davr oxiridagi pul birligida allaqachon ifodalangan. Dastlabki qiymat boʻyicha hisobga olingan nomonetar moddalar indeks bilan sotib olingan sanadan davr oxirigacha qayta hisoblanadi. Bu asosiy vositalar, xomashyo va tovar zaxiralari, gudvil, patentlar va tovar belgilariga tegishli; tugallanmagan ishlab chiqarish va tayyor mahsulot xarajatlar qilingan sanalardan qayta hisoblanadi. Allaqachon joriy qiymatda aks ettirilgan moddalar (adolatli qiymat yoki sof sotish qiymati) qayta hisoblanmaydi.

Qoplanadigan qiymatni tekshirish. Nomonetar moddaning qayta hisoblangan summasi qoplanadigan qiymatdan oshsa, tegishli MHXS boʻyicha kamaytiriladi, masalan, zaxiralar uchun sof sotish qiymatigacha.

Foyda va zararlar hamda pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot. Barcha moddalar davr oxiridagi birlikda ifodalanadi: daromad va xarajatlar hisobotda dastlab tan olingan sanalardan boshlab indeks oʻzgarishiga qayta hisoblanadi.

Kapital va soliqlar. Kapital komponentlari badal kiritilgan yoki yuzaga kelgan sanalardan indeks bilan qayta hisoblanadi; taqsimlanmagan foyda qayta hisoblangan balans boʻyicha qoldiq sifatida aniqlanadi. Qayta hisoblangan balans qiymati va soliq bazasi orasidagi farqlar IAS 12 boʻyicha hisobga olinadi.

Sof monetar pozitsiya: foyda yoki zarar

Qayta hisoblash alohida natija beradi — sof monetar pozitsiya boʻyicha foyda yoki zarar. U foyda yoki zararga kiritiladi va alohida ochib beriladi. Monetar aktivlari majburiyatlaridan koʻp tashkilot xarid qobiliyatini yoʻqotadi, majburiyatlari koʻp tashkilot esa yutadi.

Standart baholashga yoʻl qoʻyadi: umumiy indeksning oʻzgarishi davr boʻyicha monetar aktivlar va monetar majburiyatlar orasidagi oʻrtacha tortilgan farqqa qoʻllanadi. Shartli misol: oʻrtacha monetar aktivlar 200, majburiyatlar 500, davr mobaynida indeks 50% ga oshdi. Majburiyatlarning aktivlardan ortigʻi — 300; 300 × 50% = 150 — monetar pozitsiyadan shartli foyda. Amalda hisob bitta oʻrtacha boʻyicha emas, oylik maʼlumotlar boʻyicha yuritiladi.

Qoʻllashning birinchi yili va IFRIC 7

Agar iqtisodiyot ilgari giperinflyatsion deb hisoblanmagan boʻlsa, giperinflyatsiya aniqlangan davrda tashkilot IAS 29 ni iqtisodiyot har doim giperinflyatsion boʻlgandek qoʻllaydi. Shuning uchun taqdim etilgan eng dastlabki davr boshidagi kirish balansi aktivlar sotib olingan va majburiyatlar qabul qilingan sanadan boshlab qayta hisoblanadi.

Kirish balansidagi kechiktirilgan soliq IFRIC 7 boʻyicha ikki qadamda aniqlanadi: avval kirish balansi sanasidagi nomonetar moddalarning nominal balans qiymati qayta hisoblangandan keyin IAS 12 boʻyicha qayta baholanadi, soʻng davr oxirigacha oʻlchov birligi oʻzgarishiga qayta hisoblanadi. Keyingi davrlarda kechiktirilgan soliqni qoʻshgan holda qiyosiy maʼlumotlar faqat shu keyingi davr uchun oʻlchov birligi oʻzgarishiga qayta hisoblanadi.

Axborotni ochib berish va giperinflyatsiyadan chiqish

Izohlarda hisobot va qiyosiy maʼlumotlar funksional valyuta xarid qobiliyatining oʻzgarishiga qayta hisoblangani, hisobot tarixiy yoki joriy qiymatga asoslangani, shuningdek narxlar indeksining nomi va davr oxiridagi darajasi hamda joriy va oldingi davrlardagi oʻzgarishi koʻrsatiladi.

Iqtisodiyot giperinflyatsion boʻlmay qolsa va tashkilot IAS 29 boʻyicha hisobot tuzishni toʻxtatsa, oldingi davr oxiridagi birlikda ifodalangan summalar keyingi hisobotda balans qiymatining asosi boʻladi.

Tipik xatolar

• «rasmiy maqom»ni kutish, barcha belgilar boʻyicha hujjatlashtirilgan mulohaza oʻrniga;
• jamlanma inflyatsiyani yillik qiymatlar koʻpaytmasi emas, yigʻindisi sifatida hisoblash;
• monetar moddalarni qayta hisoblash yoki allaqachon adolatli qiymatda baholangan moddalarni takroran qayta hisoblash;
• sof monetar pozitsiya boʻyicha foyda yoki zararni alohida ochib bermaslik;
• tanlangan indeks va farazlarni har davrda oʻzgartirish: izchillik oxirgi raqamgacha aniqlikdan muhimroq;
• qiyosiy maʼlumotlarni va kirish kechiktirilgan soligʻini IFRIC 7 boʻyicha qayta hisoblamaslik.