MHXS (IAS) 28 «Assotsiyalangan va qoʻshma korxonalardagi investitsiyalar»: asosiy talablar va misollar

Assotsiyalangan korxona va sezilarli taʼsir nima

Assotsiyalangan korxona — investor sezilarli taʼsir koʻrsatadigan tashkilot. Standart taʼrifi ulushlarning oddiy arifmetikasidan kengroq: sezilarli taʼsir — bu investitsiya obyektining moliyaviy va operatsion siyosatini nazorat qilish yoki birgalikda nazorat qilish vakolatisiz, shu siyosat boʻyicha qarorlarda ishtirok etish vakolatidir.

Dastlabki baholash uchun qulay mezon bor: agar tashkilot bevosita yoki bilvosita, shu jumladan shoʻba kompaniyalar orqali, investitsiya obyekti ovozlarining 20% va undan koʻpiga egalik qilsa, unda sezilarli taʼsir bor deb faraz qilinadi. Bu prezumpsiya, avtomatik qoida emas: uni faktlar bilan rad etish mumkin, aksincha, taʼsir kichikroq ulushda ham boʻlishi mumkin.

• direktorlar kengashida yoki shunga oʻxshash boshqaruv organida vakillik;
• dividend siyosati va byudjet boʻyicha qarorlarda ishtirok;
• investor va investitsiya obyekti oʻrtasidagi muhim operatsiyalar;
• boshqaruv xodimlari almashinuvi;
• asosiy texnik axborotni taqdim etish.

Qoʻshma nazorat va ishtirok tengligi

Ulushlar teng boʻlganda yoki asosiy qarorlar barcha tomonlarning roziligini talab qilganda, masala endi sezilarli taʼsir haqida emas. IFRS 11 boʻyicha qoʻshma nazorat — bu shartnomada nazarda tutilgan nazoratni boʻlishish boʻlib, u faqat muhim faoliyat boʻyicha qarorlar nazoratni boʻlishuvchi tomonlarning yakdil roziligini talab qilgandagina mavjud boʻladi.

Amaliy xulosa: teng 50/50 oʻz-oʻzidan hech narsani isbotlamaydi. Ustav, korporativ shartnoma va ovoz berish tartibini oʻqish kerak. Agar tomonlar kelishuvning sof aktivlariga nisbatan huquqqa ega boʻlsa, bu qoʻshma korxona va investor ham ulushli ishtirok usulini qoʻllaydi. Agar tomonlar kelishuvning oʻzi boʻyicha aktivlar va majburiyatlarga huquqqa ega boʻlsa, gap qoʻshma korxona haqida emas, qoʻshma operatsiya haqida ketadi — bu IFRS 11 boʻyicha boshqa hisob.

Ulushli ishtirok usuli qanday ishlaydi

Dastlabki tan olishda assotsiyalangan yoki qoʻshma korxonadagi investitsiya tannarx boʻyicha aks ettiriladi. Keyin balans qiymati investitsiya obyektining keyingi foydasi yoki zararidagi investor ulushiga oshiriladi yoki kamaytiriladi, bu ulush esa investorning oʻz foyda yoki zarariga kiritiladi.

Olingan dividendlar daromad sifatida tan olinmaydi: investitsiya obyektidan olingan taqsimotlar qoʻyilmaning balans qiymatini kamaytiradi. Boshqa tuzatishlar ham kerak boʻlishi mumkin — masalan, investor ulushining oʻzgarishi va obyektning boshqa umumiy daromadi boʻyicha.

Konsolidatsiyadan asosiy farq: obyekt hisobotining moddalari qatorma-qator qoʻshilmaydi, investitsiya moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda bitta qatorda, natija esa foyda yoki zarar toʻgʻrisidagi hisobotda bitta qatorda koʻrsatiladi.

Shartli sonlarda hisob-kitob misoli

Misol shartli va faqat tushuntirish uchun. Kompaniya assotsiyalangan korxonadagi ulushni 1 000 shartli birlikka sotib oldi. Yil davomida investitsiya obyekti 400 shartli birlik sof foyda oldi, investor ulushi 30% deb olingan. Keyin obyekt dividend toʻladi, uning investorga tegishli qismi 50 shartli birlik.

Yil oxiriga balans qiymati hisobi: 1 000 + 30% × 400 − 50 = 1 070 shartli birlik. Investorning yillik foydasida 120 shartli birlik (30% × 400) aks etadi, 50 birlik dividend esa foydaga tushmaydi — u qoʻyilma qiymatini kamaytiradi.

Real hisob-kitob murakkabroq: hisob siyosatlarini taqqoslash, sotib olingan sanadagi identifikatsiyalangan aktivlarni haqqoniy qiymatga tuzatish va qadrsizlanish belgilarini tahlil qilish kerak. Ammo balans qiymati harakatining mantigʻi aynan shunday.

Uzoq muddatli ulushlar va tipik xatolar

Ulushli ishtirok usuli qoʻyilmaning barcha elementlariga qoʻllanmaydi. Assotsiyalangan yoki qoʻshma korxonadagi, usul qoʻllanmaydigan uzoq muddatli ulushlar IFRS 9 boʻyicha hisobga olinadi. Aksiyalardan tashqari kompaniya investitsiya obyektiga qoʻyilmaning davomi boʻlgan uzoq muddatli qarzlar bergan boʻlsa, bu muhim.

Amaliyotda quyidagi tipik xatolar uchraydi:

• dividendlarni balans qiymatini kamaytirish oʻrniga daromadda tan olish;
• real taʼsirni tahlil qilmasdan 20% chegarasi boʻyicha mexanik hisob;
• potensial ovoz huquqlari va korporativ kelishuvlarni eʼtiborsiz qoldirish;
• investor va obyektda hisobot sanalari va hisob siyosatlari turlicha boʻlganda tuzatishlarning yoʻqligi;
• qoʻyilma qadrsizlanishi tahlilining yoʻqligi;
• qoʻshma korxona va qoʻshma operatsiyani aralashtirish.

Auditga nimani tayyorlash kerak

Auditor uchun asosiy vazifa — tasniflash asoslanganiga ishonch hosil qilish. Investitsiya obyektining taʼsis hujjatlari, korporativ va aksiyadorlik kelishuvlari, boshqaruv organlari bayonnomalari, ulush hisobi va taʼsirni baholash, shuningdek obyektning soʻnggi hisoboti va tuzatishlar paketini tayyorlang. «Sezilarli taʼsir bor yoki yoʻq» degan xulosa qanchalik erta hujjatlashtirilsa, tekshiruvda savollar shunchalik kam boʻladi.