MHXS (IAS) 34 «Oraliq moliyaviy hisobot»: choraklik va yarim yillik

Oraliq davr nima va IAS 34 qachon qoʻllanadi

Oraliq davr — toʻliq moliyaviy yildan qisqa hisobot davri: oy, chorak, yarim yillik. Oraliq hisobot toʻliq toʻplamni ham, alohida izohlar bilan qisqartirilgan shakllarni ham oʻz ichiga olishi mumkin.

Standart oraliq hisobotni talab qilishni majburiy qilmaydi: tezlik va muddatlar masalasini tartibga soluvchilar, birjalar va hisobot foydalanuvchilari hal qiladi. Ommaviy kompaniyalarga standart faqat hech boʻlmaganda birinchi yarim yillik uchun hisobot berishni va uni davr tugaganidan keyin 60 kundan kechiktirmay eʼlon qilishni tavsiya etadi. Ommaviy boʻlmagan kompaniyalar, masalan xorijiy guruhning shoʻba tuzilmasi uchun, muddatlarni guruh yoki bank belgilaydi. Oʻzbekiston normalaridagi majburiyat va muddatlarni muayyan tashkilotning maqomiga qarab alohida tekshiring.

Hisobot MHXS ga mos deb atalsa, u faqat IAS 34 ni emas, MHXS ning barcha talablarini bajarishi kerak. Qisqartirilgan hisobot uchun bu izohlarda IAS 34 ga muvofiqlik haqidagi bayonot majburiy ekanini bildiradi.

Minimal qisqartirilgan toʻplam

Standart oraliq hisobotga kamida beshta komponentni kiritishni talab qiladi. Qisqartirilgan shakllar yillik shakllar tuzilmasini takrorlaydi, ammo kamroq batafsil.

• qisqartirilgan moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobot;
• foyda yoki zarar va boshqa yalpi daromad toʻgʻrisidagi qisqartirilgan hisobot (bitta yoki ikkita hisobot sifatida);
• kapitaldagi oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi qisqartirilgan hisobot;
• pul oqimlari toʻgʻrisidagi qisqartirilgan hisobot;
• tanlangan tushuntirish izohlari.

Shakllarni qanday qisqartirish va chegara qayerda

Batafsillikning quyi chegarasi aniq belgilangan: qisqartirilgan shakllar oxirgi yillik hisobotdagi har bir sarlavha va oraliq yakunni kamida saqlashi kerak. Masalan, yillik hisobotda alohida koʻrsatilgan «Savdo va boshqa debitorlik qarzi» hamda «Zaxiralar» ni «Aylanma aktivlar» ga birlashtirib boʻlmaydi.

Shu bilan birga teskari qoida ham amal qiladi: qoʻshimcha satr yoki izohsiz qisqartirilgan hisobot chalgituvchi boʻlsa, ular qoʻshiladi. Chorak davomida yillik hisobotda boʻlmagan yirik modda paydo boʻlsa, masalan kredit yoki qadrsizlanish zaxirasi, u alohida koʻrsatiladi.

Qisqartirilgan shakllar oʻrniga toʻliq toʻplam chiqarishga qaror qilsangiz, u IAS 1 ga mos boʻlishi kerak, IAS 34 ning tan olish va baholash qoidalari esa baribir qoʻllanadi.

Izohlar: nimani yangilash, nimani takrorlamaslik

Oraliq hisobot oxirgi yillik hisobotni yangilaydi, uni takrorlamaydi. Shu sababli izohlarga oxirgi yillik davr oxiridan beri moliyaviy holat va natijalardagi oʻzgarishlarni tushunish uchun muhim voqea va operatsiyalar tushuntirishi kiritiladi. Yillik izohlarda allaqachon ochib berilgan narsaning ahamiyatsiz yangilanishlarini berish shart emas.

Standart muhim boʻlsa ochib beriladigan voqealarning ochiq roʻyxatini keltiradi. Ular orasida: zaxiralarni sof sotish qiymatigacha hisobdan chiqarish, aktivlarning qadrsizlanishidan zararlar, asosiy vositalarni sotib olish va chiqib ketishi, sud kelishuvlari, oldingi davrlar xatolarini tuzatish, bogʻliq tomonlar bilan bitimlar, bartaraf etilmagan kredit shartnomasi buzilishlari.

Oraliq izohlardagi majburiy ochib berishlar

Muhim voqealardan tashqari, standart bir nechta majburiy ochib berishni talab qiladi, odatda yil boshidan oshib boruvchi yakun bilan. Choraklik hisobot uchun minimal toʻplam:

• hisob siyosati va hisoblash usullari oxirgi yillik hisobotdagi bilan bir xilligi haqidagi bayonot yoki oʻzgarishlar va ularning taʼsiri tavsifi;
• faoliyatning mavsumiyligi yoki tsiklligi haqidagi tushuntirishlar;
• xususiyati, hajmi yoki takrorlanishi boʻyicha odatiy boʻlmagan moddalarning xususiyati va summasi;
• joriy yilning oldingi oraliq davrlarida yoki oldingi yillarda koʻrsatilgan baholardagi oʻzgarishlarning xususiyati va summasi;
• oraliq davrdan keyingi, hisobotda aks etmagan voqealar;
• kompaniya tarkibidagi oʻzgarishlar taʼsiri: biznesni birlashtirish, nazoratni yoʻqotish, qayta tashkil etish, toʻxtatilgan faoliyat;
• segment axboroti — faqat MHXS 8 uni yillik hisobotda talab qilsagina.

Qaysi davrlar uchun maʼlumot koʻrsatiladi

Taqqoslama maʼlumotlar turli shakllar uchun turlicha tuzilgan. Joriy oraliq davr oxiridagi balans oldingi moliyaviy yil oxiridagi balans bilan taqqoslanadi, oʻtgan yilning shu chorak oxiridagi balans bilan emas.

Foyda yoki zarar toʻgʻrisidagi hisobot joriy oraliq davr uchun va yil boshidan oshib boruvchi yakun bilan, oldingi yilning mos davrlari bilan koʻrsatiladi. Kapitaldagi oʻzgarishlar va pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobotlar yil boshidan oshib boruvchi yakun bilan, oʻtgan yilning mos davri bilan tuziladi.

Mavsumiyligi yuqori kompaniyalarga standart oraliq davr oxirida tugaydigan 12 oy uchun, oldingi 12 oy bilan taqqoslab, qoʻshimcha axborotni koʻrib chiqishni taklif etadi.

Mavsumiylik, notekis xarajatlar va foyda soligʻi

Tan olishning asosiy tamoyili — yillik hisobotdagi bilan bir xil hisob siyosati. Hisobot davriyligi yillik natijani baholashga taʼsir qilmasligi kerak, shuning uchun baholar yil boshidan oshib boruvchi yakun bilan amalga oshiriladi.

Mavsumiy va tsiklik daromad, agar yil oxirida bu nomaqbul boʻlsa, oraliq sanaga koʻchirilmaydi va oldindan tan olinmaydi. Sotuvlarining asosiy qismi toʻrtinchi chorakka tushadigan doʻkon bu daromadni u olingan paytda koʻrsatadi va choraklarga yoymaydi. Mavsumiylik raqamlarda tekislanmaydi, izohda tushuntiriladi.

Xarajatlarda ham shunday: notekis yuzaga keladigan xarajatlar oraliq sanaga faqat yil oxirida ham joiz boʻlsagina koʻchiriladi yoki hisoblanadi. Chorak oxirida aktiv taʼrifiga mos kelmaydigan xarajatlar choraklar boʻyicha foydani tekislash uchun kapitallashtirilmaydi.

Foyda soligʻi har bir oraliq davrda butun yil uchun kutilayotgan oʻrtacha tortilgan yillik soliq stavkasining eng aniq bahosi asosida tan olinadi. Shartli raqamlardagi misol: birinchi chorak uchun soliqqacha foyda — 1 000, shu paytdagi baho boʻyicha kutilayotgan oʻrtacha tortilgan yillik effektiv stavka — 15%. Chorak uchun soliq xarajati — 150. Ikkinchi chorakka kelib stavka bahosi 18% ga oʻzgarsa, yarim yil uchun oshib boruvchi xarajat yangi stavka boʻyicha qayta hisoblanadi, farq esa birinchi chorakni tuzatmasdan ikkinchi chorakda koʻrsatiladi.

Baholar va oldingi oraliq maʼlumotlarni qayta koʻrib chiqish

Standart oraliq hisobot yillikdan koʻra baholash usullarini kengroq qoʻllashni talab qilishini ochiq tan oladi. Axborot ishonchli boʻlib, barcha muhim maʼlumotlar ochib berilsa, bu joiz.

Oraliq davrda baho oʻzgarishi oldingi oraliq hisobotlarni qayta hisoblashga olib kelmaydi: oldingi oraliq davrlar uchun koʻrsatilgan summalar retrospektiv tuzatilmaydi. Biroq muhim baho oʻzgarishlarining xususiyati va summasi ochib beriladi. Agar baho oxirgi oraliq davrda sezilarli oʻzgargan boʻlsa-yu, u uchun alohida hisobot eʼlon qilinmasa, oʻzgarish yillik hisobot izohida ochib beriladi.

Hisob siyosati oʻzgarganda boshqacha: uni aks ettirishda, amalda mumkin boʻlsa, joriy yilning oraliq hisobotlari va oldingi yillarning mos davrlari qayta hisoblanadi.

Tipik xatolar va tayyorlash tartibi

Choraklik hisobotlar koʻpincha bir necha joyda buziladi: yillik shakl sarlavhalari asossiz birlashtirilgan; izohlarga yangilash oʻrniga butun yillik matn koʻchirilgan; mavsumiylik raqamlarda tekislangan; soliq yillik baho boʻyicha emas, chorak stavkasi boʻyicha hisoblangan; talablar bajarilmagan holda MHXS ga havola qoʻyilgan.

• shakllarni oxirgi yillik hisobot bilan solishtiring va sarlavhalar hamda oraliq yakunlar roʻyxatini qayd eting;
• oshib boruvchi yakunni va chorakning oʻz maʼlumotlarini, shuningdek taqqoslama davrlarni tayyorlang;
• yil boshidan beri muhim voqealar roʻyxatini tuzing va ular boʻyicha izohlarni yangilang;
• foyda soligʻining kutilayotgan yillik stavkasini baholang va asosiy baholarni qayta koʻrib chiqing;
• izohlarda IAS 34 ga muvofiqlik haqidagi bayonotni faqat barcha talablar bajarilgan boʻlsagina yozing.