IAS 36 boʻyicha foydalanish qiymati: pul oqimlari prognozi va diskont stavkasi

Hisob-kitobning ikki bosqichi va beshta element

IAS 36 hisob-kitobni ikki qadamga boʻladi: avval aktivdan davomli foydalanishdan va xizmat muddati oxirida uni chiqarib yuborishdan kutiladigan kelgusi kirim va chiqimlar baholanadi, soʻngra ularga mos diskont stavkasi qoʻllanadi (31-band).

Standart foydalanish qiymatida nimalar aks etishi kerakligini sanab oʻtadi: kutilayotgan oqimlar, ularning summa va muddatlaridagi mumkin boʻlgan ogʻishlar, pulning vaqt qiymati (joriy bozor xavfsiz foiz stavkasi boʻyicha), noaniqlik narxi va boshqa omillar, masalan, likvidsizlik (30-band). Amaliy muhim jihat: ogʻishlar, noaniqlik va boshqa omillarni yo oqimlarda, yo stavkada hisobga olish mumkin (32-band). Har bir omil uchun bitta yoʻlni tanlash kerak — aks holda xavf ikki marta hisoblanadi.

Pul oqimlari prognozini qanday qurish kerak

Prognoz asosi — rahbariyat tomonidan tasdiqlangan soʻnggi byudjet va prognozlar. Aniq davr odatda besh yildan oshmaydi, uzoqroq davrni asoslash kerak (33(b)-band). Bu davrdan keyin oqimlar ekstrapolyatsiya qilinadi, bunda oʻsish surʼati kompaniya faoliyat yuritadigan mahsulotlar, tarmoqlar yoki mamlakatlar boʻyicha uzoq muddatli oʻrtacha oʻsishdan oshmasligi kerak (33(c)-band).

Taxminlar faktlar bilan tekshirilishi kerak: standart oʻtgan prognozlar va haqiqiy oqimlar oʻrtasidagi farq sabablarini tahlil qilishni talab qiladi (34-band). Agar oldingi yillar byudjeti muntazam ravishda haqiqatdan optimistikroq chiqqan boʻlsa, auditor yangi byudjet nega aniqroq ekanini soʻraydi.

Oqimlarga nima kiradi va nima kirmaydi:

• kirimga aktivdan davomli foydalanishdan tushumlar, ular bilan bogʻliq chiqimlar va xizmat muddati oxirida aktivni chiqarishdan sof oqimlar kiradi (39(c)-band);
• aktiv joriy holatida baholanadi: kompaniya hali kirishmagan kelgusi qayta tashkil etish va aktiv samaradorligini oshiradigan yaxshilanishlar taʼsiri chiqarib tashlanadi (44-band);
• moliyaviy faoliyatdan oqimlar hamda foyda soligʻi boʻyicha toʻlovlar yoki tushumlar kiritilmaydi (50-band).

Diskont stavkasi: standart nimani talab qiladi

Stavka soliqqacha boʻlishi va pulning vaqt qiymati hamda aktivga xos, oqimlarda hisobga olinmagan xavflarning joriy bozor bahosini aks ettirishi kerak (55-band). Muvofiqlashtirish mantiqi ham shundan kelib chiqadi: stavka soliqqacha aniqlanganligi sababli oqimlar ham soliqqacha baholanadi (51-band).

Aktivning oʻzi uchun bozor stavkasi boʻlmasa, standart yoʻnalishlarni koʻrsatadi. Boshlangʻich nuqta sifatida kompaniyaning kapital ogʻirlangan oʻrtacha qiymati (masalan, CAPM modeli boʻyicha), qoʻshimcha qarz olish stavkasi va boshqa bozor qarz stavkalari olinishi mumkin (A17). Keyin ular tuzatiladi: bozor aynan shu oqimlarning xavflarini qanday baholashiga moslab va oqimlarga aloqador boʻlmagan yoki oqimlarda allaqachon hisobga olingan xavflarni chiqarib tashlab; alohida mamlakat, valyuta va narx xavflari tilga olinadi (A18).

Moliyalashtirish tuzilmasi stavkaga taʼsir qilmaydi: u kapital tuzilmasiga va aktiv qanday sotib olinganiga bogʻliq emas (A19). Agar asos sifatida soliqdan keyingi stavka olingan boʻlsa, u soliqqacha stavkaga keltiriladi (A20). Odatda bitta stavka qoʻllanadi, ammo xavflar davrlar boʻyicha farq qilsa va foydalanish qiymati bunga sezgir boʻlsa, turli davrlar uchun bir nechta stavka ishlatilishi mumkin (A21).

Valyuta va inflyatsiya: soʻm va dollar muhiti

Oʻzbekiston uchun bu asosiy metodik tuzoq: bitta modelda soʻmdagi tushum va dollardagi shartnomalar. Qoida oddiy — oqimlar ular yuzaga keladigan valyutada baholanadi va shu valyutaga mos stavka bilan diskontlanadi; olingan joriy qiymat hisob-kitob sanasidagi spot kurs boʻyicha qayta hisoblanadi (54-band).

Ikkinchi muvofiqlashtirish — inflyatsiya. Agar stavka umumiy inflyatsiyani oʻz ichiga olsa, oqimlar nominal ifodada olinadi; olmasa — real ifodada (40-band). Nominal soʻm oqimlarini real stavka bilan yoki real oqimlarni nominal stavka bilan diskontlash mumkin emas: prognoz qanchalik puxta boʻlmasin, natija buziladi. Soʻmdagi oqim stavkasi soʻmdagi kutishlarni, dollardagi oqim stavkasi esa dollardagi kutishlarni aks ettirishini ham hisobga oling; bitta stavkani qayta hisoblamasdan ikkala valyutaga qoʻyish notoʻgʻri.

Shartli raqamlarda hisob-kitob misoli

Misol shartli va real maʼlumotlarni aks ettirmaydi. Faraz qilaylik, uskuna 1–3-yillarda soliqqacha sof daromad sifatida 100, 110 va 120 mln soʻm keltiradi, oxirida chiqarishdan tushum nol, kompaniya baholagan soliqqacha stavka esa 10%.

Diskontlaymiz: 100 / 1,10 = 90,9; 110 / 1,10² = 90,9; 120 / 1,10³ = 90,2. Foydalanish qiymati — taxminan 272,0 mln. Agar chiqarish xarajatlarini ayirgandagi haqiqiy qiymat undan past boʻlsa, qoplanadigan qiymat foydalanish qiymati boʻladi; balans qiymati 272,0 dan yuqori boʻlsa, farq qadrsizlanish zarari sifatida tan olinadi.

Endi sezgirlikni koʻrsatamiz: 12% stavkada xuddi shu oqimlar 89,3 + 87,7 + 85,4 = taxminan 262,4 mln beradi. Stavkadagi ikki foiz punkti taxminan 10 mln farq berdi — shuning uchun auditor sezgirlik tahlilini va har bir parametr uchun manbalar asosini soʻraydi.

Tipik xatolar

• kompaniya majburiyat olmagan kelgusi kengaytirish yoki qayta tashkil etish taʼsirini oqimlarga kiritish (44-band);
• soliqqacha stavkada oqimlardan foizlar va foyda soligʻini ayirish (50–51-bandlar);
• xavfni ham oqimlarda (stsenariylar), ham stavkada (mukofot) hisobga olish — ikki marta hisoblash (32-band, A15);
• kompaniyaning qarz mablagʻlari qiymatini aktiv xavflariga tuzatmasdan «tayyor» stavka sifatida olish (A17–A18);
• nominal oqimlar bilan real stavkani yoki aksincha aralashtirish (40-band);
• prognozdan keyingi davrda oʻsishni uzoq muddatli oʻrtachadan yuqori qilib, asoslamaslik (33(c)-band);
• oʻtgan prognozlarni haqiqat bilan solishtirmaslik (34-band).

Auditor uchun nimalarni tayyorlash kerak

• tasdiqlangan byudjet va prognoz davrini asoslash;
• valyutalar boʻyicha taqsimlangan va inflyatsiya taxminlari koʻrsatilgan oqimlar modeli;
• manbalar va tuzatishlar bilan stavka hisob-kitobi, shu jumladan soliqdan keyingi stavkani soliqqacha stavkaga keltirish;
• stavka va oʻsish surʼatiga sezgirlik tahlili;
• oʻtgan prognozlarni haqiqiy natijalar bilan solishtirish.