IAS 40 boʻyicha obyektlarni investitsiya mulkiga va undan qayta oʻtkazish

Oʻtkazish qachon joiz

57-bandning asosiy qoidasi: obyektni investitsiya mulkiga yoki undan oʻtkazish faqat foydalanish oʻzgargandagina mumkin. Foydalanishning oʻzgarishi — obyekt investitsiya mulki taʼrifiga mos kela boshlagan yoki mos kelmay qolgan va buning tasdigʻi mavjud boʻlgan payt.

Standart alohida ogohlantiradi: rahbariyat niyatlarining oʻzgarishi oʻz-oʻzidan tasdiq hisoblanmaydi. Haqiqiy harakatlarsiz «binoni ijaraga beramiz» degan qaror oʻtkazish uchun asos boʻlmaydi. Auditorga hujjatlar bilan koʻrsatish mumkin boʻlgan voqealar kerak.

• mulk egasi foydalana boshlashi (yoki buning uchun qayta qurish boshlanishi) — investitsiya mulkidan asosiy vositalarga oʻtkazish;
• sotish maqsadida ishlab chiqish boshlanishi — investitsiya mulkidan zaxiralarga oʻtkazish;
• mulk egasi foydalanishining tugashi — asosiy vositalardan investitsiya mulkiga oʻtkazish;
• boshqa tomonga operativ ijara boshlanishi — zaxiralardan investitsiya mulkiga oʻtkazish.

Oʻzgarishlarga qaramay, oʻtkazish boʻlmaydigan holatlar

58-band ikki keng tarqalgan holatni yopadi. Agar kompaniya investitsiya mulkini oldindan qayta qurmasdan sotishga qaror qilsa, obyekt tan olish toʻxtatilguniga qadar investitsiya mulki boʻlib qoladi va zaxiralarga oʻtkazilmaydi. Agar kompaniya amaldagi investitsiya mulki obyektini keyinchalik ham shu tarzda foydalanish uchun qayta qura boshlasa, u ishlar davomida asosiy vositaga aylanmaydi.

Amaliy xulosa: ijaradagi binoni taʼmirlash va sotishga tayyorlash hali kategoriyani oʻzgartirish uchun sabab emas. Zaxiralarga oʻtkazish uchun aynan sotish maqsadida ishlab chiqish boshlanishi kerak.

Tannarx modeli: oʻtkazish raqamlarni oʻzgartirmaydi

Agar kompaniya investitsiya mulkini tannarx boʻyicha baholasa, hammasi sodda. 59-bandga koʻra investitsiya mulki, oʻz obyektlari va zaxiralar oʻrtasidagi oʻtkazishlar oʻtkazilayotgan obyektning balans qiymatini ham, baholash va oshkor qilish uchun uning qiymatini ham oʻzgartirmaydi.

Faqat balans moddasi va keyingi hisob qoidalari oʻzgaradi. Amortizatsiya, qadrsizlanish va oshkor qilishlar yangi kategoriyaga tegishli standartlar boʻyicha davom etadi. 60–65-bandlardagi qayta baholash masalalari faqat haqqoniy qiymat modeliga taalluqli.

Haqqoniy qiymat: investitsiya mulkidan oʻz foydalanishga yoki zaxiralarga

Obyekt haqqoniy qiymat boʻyicha hisobga olingan, mulk egasi esa uni oʻzi ishlata boshlagan boʻlsa (yoki sotish maqsadida ishlab chiqish boshlansa), 60-bandga koʻra IAS 16, IFRS 16 yoki IAS 2 boʻyicha keyingi hisob uchun shartli dastlabki qiymat foydalanish oʻzgargan sanadagi haqqoniy qiymat boʻladi.

Bundan ish tartibi kelib chiqadi: hujjatlar boʻyicha foydalanish oʻzgargan sanani aniqlash, obyektni shu sanaga baholash (baholovchi hisoboti yoki asoslangan ichki model) va shu summadan amortizatsiya yoki zaxiralar hisobini boshlash. Sanadagi xato qiymatni ham, amortizatsiya davrini ham siljitadi.

Haqqoniy qiymat: oʻz foydalanishdan investitsiya mulkiga

Agar oʻz obyekti haqqoniy qiymat boʻyicha hisobga olinadigan investitsiya mulkiga aylansa, foydalanish oʻzgargan sanagacha oʻz obyekti uchun IAS 16, ijaraga olingan obyektdagi foydalanish huquqi uchun IFRS 16 qoʻllanadi (61-band). Demak, shu sanagacha tashkilot amortizatsiya hisoblashda va qadrsizlanish zararlarini tan olishda davom etadi (62-band).

Oʻtkazish sanasidagi IAS 16 (yoki IFRS 16) boʻyicha balans qiymati bilan haqqoniy qiymat oʻrtasidagi farqni standart IAS 16 boʻyicha qayta baholash sifatida hisobga olishni talab qiladi. Bu quyidagini bildiradi: kamayish foyda yoki zararda tan olinadi, agar obyekt boʻyicha qayta baholash zaxirasi boʻlsa — undan yopiladi, yaʼni boshqa yalpi daromadda aks etadi. Oshish oldingi qadrsizlanishni tiklash qismida foyda yoki zararda, qolgan qismi esa boshqa yalpi daromadda tan olinadi va qayta baholash zaxirasini oshiradi.

Shartli raqamlardagi misol (haqiqiy kompaniya maʼlumoti emas). Bino amortizatsiyadan keyingi balans qiymati — 800 mln soʻm, mulk egasi foydalanishi tugagan sanadagi haqqoniy qiymati — 1 000 mln soʻm. Ilgari qayta baholash ham, qadrsizlanish ham boʻlmagan. 200 mln soʻmlik farq boshqa yalpi daromadga oʻtadi va qayta baholash zaxirasini oshiradi; foydada u yoʻq. Keyinchalik sotilganda zaxirani taqsimlanmagan foydaga oʻtkazish mumkin, ammo foyda yoki zarar orqali emas.

Zaxiralar va qurilishi tugallangan obyektlar

Zaxiralardan haqqoniy qiymat boʻyicha hisobga olinadigan investitsiya mulkiga oʻtkazishda shu sanadagi haqqoniy qiymat bilan avvalgi balans qiymati oʻrtasidagi har qanday farq foyda yoki zararda tan olinadi (63-band). Standart mantiqni tushuntiradi: bu zaxiralarni sotishni hisobga olishga mos keladi (64-band).

Xuddi shu yondashuv kompaniya haqqoniy qiymat boʻyicha investitsiya mulki boʻladigan obyektning qurilishini yoki ishlab chiqilishini tugallaganda qoʻllanadi: haqqoniy qiymat bilan avvalgi balans qiymati oʻrtasidagi farq foyda yoki zararga oʻtadi (65-band). Ijara uchun bino quradigan kompaniyalar uchun bu hisobotdagi muhim qator.

Tipik xatolar

Koʻpincha toʻrt xato uchraydi. Oʻtkazish foydalanish maqsadini oʻzgartirish haqidagi buyruq asosida qilinadi, vaholanki ijara hali haqiqatda boshlanmagan. Oʻtkazish sanasi sifatida foydalanish oʻzgargan kun emas, hisobot davrining oxiri olinadi. Oʻz obyektlaridan oʻtkazishda qayta baholash farqi toʻliq foydaga hisobdan chiqariladi, qayta baholash zaxirasi eʼtiborga olinmaydi. 60–65-bandlar qoidalari tannarx modelidagi obyektlarga qoʻllanadi, holbuki u yerda oʻtkazishda balans qiymati oʻzgarmaydi.

Amaliy tavsiya: hisobot sanasigacha har bir oʻtkazish boʻyicha paket yigʻish — ijara shartnomasi yoki foydalanish boshlanganligi dalolatnomasi, voqea sanasi haqidagi hujjat, shu sanadagi baholash, farq hisob-kitobi va provodka.