MHXS (IAS) 41 «Qishloq xoʻjaligi»: asosiy talablar va misollar

IAS 41 nimani tartibga soladi va nimasi uning doirasidan tashqarida

Standart qishloq xoʻjalik faoliyati bilan bogʻliq hisob, hisobotda taqdim etish va oshkor qilishni belgilaydi. Bunda biologik aktivlarning (tirik hayvonlar va oʻsimliklarning) biologik oʻzgarishini boshqarish hamda ularni sotish uchun yoki qishloq xoʻjaligi mahsulotiga yoki qoʻshimcha biologik aktivlarga aylantirish uchun yigʻib olish nazarda tutiladi.

Standart qayerda tugashini bilish muhim. Hosil yigʻilgandan keyingi qayta ishlash unga kirmaydi: standartning oʻzidagi misollar — uzumni vinoga yoki junni ipga aylantirish. Agar xoʻjalik uzum yetishtirib, undan oʻzi vino tayyorlasa, hosil yigʻilgunga qadar IAS 41 amal qiladi, vino ishlab chiqarish esa boshqa standartlar boʻyicha zaxiralar va tannarx hisobiga kiradi.

Amaliy xulosa: joriy etishning birinchi qadami — faoliyatni uch konturga ajratish. Birinchisi — tirik aktivlarni yetishtirish va saqlash (IAS 41). Ikkinchisi — hosil beruvchi oʻsimliklar va texnika (asosiy vositalar). Uchinchisi — qayta ishlash va savdo (zaxiralar, tushum).

Biologik aktivlar va qishloq xoʻjaligi mahsuloti qanday baholanadi

Asosiy qoida oddiy: boshqa biologik aktivlar sotish xarajatlari chegirilgan adolatli qiymatda baholanadi, yigʻim paytidagi qishloq xoʻjaligi mahsuloti ham shunday baholanadi. Biologik aktiv yoki mahsulotning adolatli qiymati — bu bozor narxi minus sotish xarajatlari. Sotish xarajatlariga komission haq, yigʻimlar, soliqlar va boj toʻlovlari kiradi.

Adolatli qiymatning oʻzini IFRS 13 belgilaydi: bu baholash sanasida bozor ishtirokchilari oʻrtasidagi oddiy bitimda aktivni sotishda olinadigan narx. Shuning uchun baholovchi xoʻjalik bu aktivni qaysi bozorda va qanday narxda haqiqatan sota olishini aniqlashi kerak, sotishni xohlagan narxni emas.

Biologik aktivlar adolatli qiymatining oʻzgarishi foyda yoki zararda aks ettiriladi. Demak, davr moliyaviy natijasi faqat sotuvga emas, pishib kelayotgan hosil va mol-qoʻy soni qayta baholanishiga ham bogʻliq. Egalar va banklar uchun bunday tebranish izohlarda alohida tushuntirishni talab qiladi.

Yana bir nuqta: yer bilan bogʻliq biologik aktivlar, masalan oʻrmon ekinzoridagi daraxtlar yerdan alohida baholanadi. Yer uchastkasi qiymati hosil yoki ekinzor bahosida erib ketmasligi kerak, aksincha ham.

• Baholash obyekti: biologik aktiv (pishayotgan hosil, poda) va yigʻim paytidagi mahsulot
• Baholash oʻlchovi: sotish xarajatlari chegirilgan adolatli qiymat
• Sotish xarajatlari: komission haq, yigʻimlar, soliqlar va boj toʻlovlari
• Qayta baholash natijasi: davr foydasi yoki zarari
• Yer: undagi biologik aktivlardan alohida baholanadi

IAS 16 bilan chegara: hosil beruvchi oʻsimliklar

2014-yil iyunida MHXS Kengashi IAS 16 «Asosiy vositalar» qoʻllanish sohasini oʻzgartirib, unga qishloq xoʻjaligi faoliyatiga oid hosil beruvchi oʻsimliklarni kiritdi. Ilgari ular IAS 41 boʻyicha hisobga olinardi. Biroq IAS 41 bunday oʻsimliklarda oʻsayotgan mahsulotga hamon qoʻllanadi.

Amalda bu bogʻ hisobini ikki qatlamga ajratadi. Yildan-yilga hosil beradigan daraxt yoki butaning oʻzi — asosiy vosita, unga IAS 16 qoidalari qoʻllanadi. Novdadagi mevalar esa yigʻimgacha biologik aktiv boʻlib, sotish xarajatlari chegirilgan adolatli qiymatda baholanadi. Hosil beruvchi oʻsimlikning aniq taʼrifini har bir ekin uchun IAS 16 matni boʻyicha tekshirish kerak: bir necha yil yashaydigan har qanday oʻsimlik bunga kirmaydi.

Odatiy xato — butun bogʻni yer bilan birga adolatli qiymatda baholash. Bu biologik aktivlarni yerdan alohida baholash hamda hosil beruvchi oʻsimliklar va ulardagi mahsulotni ajratish talabiga zid.

Qishloq xoʻjaligida davlat subsidiyalari

Agrar sektor uchun subsidiya va kompensatsiyalar tez-tez uchraydigan daromad moddasi, IAS 41 bu masalani IAS 20 dan boshqacha hal qiladi. Sotish xarajatlari chegirilgan adolatli qiymatda baholanadigan biologik aktivlarga tegishli shartsiz subsidiyalar olinishi mumkin boʻlgan paytda daromad sifatida tan olinadi. Shartli subsidiyalar faqat shartlar bajarilgandagina daromad sifatida tan olinadi.

Shuning uchun subsidiya shartnomalari va qarorlarida avvalo shartlarni oʻqish kerak: podani saqlab qolish, maʼlum maydonni ishlash yoki hosildorlik koʻrsatkichiga erishish talab etiladimi. Shart bor va bajarilmagan boʻlsa, pul tushgan boʻlsa ham daromadni tan olib boʻlmaydi.

Auditor daromadni tan olish paytini pul tushgan sanaga emas, shartlar matniga solishtiradi.

Paxta va bogʻdorchilik: tarmoq buxgalteri nimaga eʼtibor berishi kerak

Gʻoʻza bir mavsumlik ekin, shuning uchun hisobot sanasi vegetatsiyaga toʻgʻri kelsa, pishib kelayotgan hosil biologik aktiv hisoblanadi. Asosiy qiyinchilik — pishmagan hosilning adolatli qiymati. Bunday aktiv bozori odatda faol boʻlmaydi va baholash diskontlangan pul oqimlari modeliga asoslanadi: kutilayotgan hosildorlik, kutilayotgan narx, yigʻimgacha va sotishdagi xarajatlar. Farazlarni hujjatlashtirish va keyingi yil haqiqiy hosili bilan solishtirish zarur.

Bogʻdorchilikda asosiy masala — yuqorida aytilgan daraxt va mevalarni ajratish. Bogʻlar va uzumzorlar uchun bu qaror balans tuzilmasiga va moliyaviy natijaga taʼsir qiladi.

Ikkala holatda ham narx masalasi alohida hal etiladi: qiyoslanadigan bozor narxi qoʻllanadimi va qaysi sotish xarajatlari chegiriladi. Tanlovni hisob siyosatida mustahkamlash kerak, shunda uni asossiz ravishda yildan-yilga oʻzgartirmaysiz.

Joriy etish tartibi va hisob-kitob misoli

Birinchi qoʻllashda besh qadamli ketma-ketlik foydali: tirik aktivlarni inventarizatsiya qilish va guruhlash; qaysilari hosil beruvchi oʻsimlik ekanini aniqlash; IFRS 13 boʻyicha bozor va baholash metodikasini tanlash; sotish xarajatlari hisobini sozlash; usullar va farazlar haqida oshkor qilishni tayyorlash. Bunga parallel ravishda hosil va mol-qoʻy haqidagi maʼlumotlar hisob tizimiga qanday tushishini hal qilish kerak, busiz baholashni takrorlab boʻlmaydi.

Shartli misol (raqamlar tushuntirish uchun toʻqilgan). Hisobot sanasida dalada hosil oʻsib turibdi, yetilganda uni bozorda 1 000 shartli birlikka sotish mumkin. Sotish xarajatlari — vositachi komissiyasi va yigʻimlar — 80 shartli birlikni tashkil etadi. Sotish xarajatlari chegirilgan adolatli qiymat 920 shartli birlikka teng. Oldingi sanada baho 700 boʻlgan boʻlsa, 220 lik oʻsish davr foydasida aks etadi. Shu sababli agrar kompaniyaning moliyaviy natijasi sotuv oʻzgarmasa ham sakrab turadi.

Joriy etishdagi odatiy xatolar: asossiz ravishda dastlabki qiymatda baholash, daraxt va mevalarni aralashtirish, subsidiya shartlariga eʼtibor bermaslik, farazlar boʻyicha hujjatlar yoʻqligi va sotishga aloqasi yoʻq narsalarni sotish xarajatlariga kiritish.