IFRIC 22: chet el valyutasidagi avanslar va MHXS boʻyicha operatsiya sanasidagi kurs

Savol qayerdan kelib chiqadi

IAS 21 ning umumiy qoidasi oddiy: chet el valyutasidagi operatsiya operatsiya sanasidagi spot-kurs boʻyicha aks ettiriladi (21-band). Operatsiya sanasi — operatsiya MHXS boʻyicha tan olish mezonlariga birinchi marta javob bergan sana (22-band).

Muammo avanslarda. Tashkilot valyutada oldindan toʻlasa yoki olsa, odatda aktivning, xarajatning yoki daromadning oʻzi tan olinishidan oldin nomonetar aktiv yoki nomonetar majburiyatni tan oladi (IFRIC 22, 2-band). Savol tugʻiladi: operatsiya sanasi deb avans kunini hisoblash kerakmi yoki yetkazib berish kunini.

IFRIC 22 nimani belgilagan

Javob 8-bandda berilgan: kursni aniqlash uchun operatsiya sanasi — avansdan kelib chiqqan nomonetar aktiv yoki nomonetar majburiyat dastlab tan olingan sana. Boshqacha aytganda, kurs toʻlov yoki oldindan toʻlov olingan kunda «qotiriladi».

Avanslar bir nechta boʻlsa, operatsiya sanasi har bir toʻlov yoki tushum uchun alohida aniqlanadi (9-band). Shuning uchun avanslarni toʻlovlar kesimida, har birining kursi bilan yuritish kerak boʻladi.

Nega avans qayta baholanmaydi

MHXS da yetkazib beruvchiga berilgan oldindan toʻlov ham, xaridordan olingan avans ham nomonetar moddalardir: tashkilot qatʼiy pul summasini qaytarib olishga emas, tovar yoki xizmatga ega boʻlishga tayanadi. Chet el valyutasida boshlangʻich qiymat boʻyicha baholanadigan nomonetar moddalar hisobot sanasida operatsiya sanasidagi kurs boʻyicha qayta hisoblanadi (IAS 21, 23(b)-band), shu sababli avansning oʻzi boʻyicha kurs farqi yuzaga kelmaydi.

Monetar moddalar — masalan, yetkazib beruvchiga toʻlanmagan narx qismi — yopilish kursi boʻyicha qayta hisoblanadi, kurs farqlari esa foyda yoki zararda aks etadi (IAS 21, 28-band). Shu bois oldindan toʻlovli shartnomada kiritilgan avans bilan qolgan qarzni aniq ajratish zarur.

Uskuna importi misoli

Misol shartli raqamlarda, real kurslarni aks ettirmaydi. Funksional valyuta — soʻm. Uskuna yetkazib berish shartnomasi 15 000 USD ga. Tashkilot kurs 1 dollar uchun 12 000 soʻm boʻlganda 10 000 USD avans oʻtkazdi. Yetkazib berish sanasida kurs 12 500 soʻm boʻldi, qolgan 5 000 USD yetkazib berilgandan keyin toʻlanadi.

Avans: 10 000 × 12 000 = 120 000 000 soʻm — nomonetar aktiv shuncha turadi. Yetkazib berilganda uskuna qiymatiga aynan shu summa qayta hisoblanmasdan kiradi. Qoldiq: 5 000 × 12 500 = 62 500 000 soʻm — yetkazib beruvchi oldidagi majburiyat yetkazib berish sanasidagi kurs boʻyicha tan olinadi. Uskunaning boshlangʻich qiymati: 120 000 000 + 62 500 000 = 182 500 000 soʻm.

Agar butun summa yetkazib berish kursi boʻyicha qayta hisoblansa, uskuna kattaroq summada aks etar edi va kurs oʻsishining taʼsiri aktiv qiymatiga tushar edi, holbuki avans allaqachon toʻlangan. IFRIC 22 bunday yondashuvni istisno qiladi.

Izoh qoʻllanilmaydigan hollar

• bogʻliq aktiv, xarajat yoki daromad haqiqiy qiymat boʻyicha baholanganda (5(a)-band);
• baholash avans tan olingan sanadan boshqa sanadagi toʻlov haqiqiy qiymati boʻyicha amalga oshirilganda — masalan, IFRS 3 boʻyicha gudvil (5(b)-band);
• foyda soligʻi — tashkilot izohni qoʻllashga majbur emas (6(a)-band);
• tashkilot chiqaradigan sugʻurta shartnomalari va u ushlab turgan qayta sugʻurta shartnomalari (6(b)-band).

Izohga oʻtish va hisob siyosati

Birinchi qoʻllashda tashkilot ikki yoʻldan birini tanlashi mumkin edi: IAS 8 boʻyicha retrospektiv yoki izoh qoʻllanish sohasidagi, muayyan sanadan boshlab birinchi marta tan olingan barcha aktiv, xarajat va daromadlarga perspektiv (IFRIC 22, A2-band). MHXS ga endi oʻtayotgan kompaniyalar uchun bu oʻtish usulini oldindan hal qilish va hisob siyosatida mustahkamlash kerakligini bildiradi.

Amalda shartnomalar reyestrida alohida maydonlar yuritish qulay: har bir avans toʻlovining sanasi va summasi, shu sanadagi kurs hamda funksional valyutadagi summa. Shunda yetkazib berishda avans qismini toʻlov kurslari boʻyicha, toʻlanmagan qismni esa tan olish sanasidagi kurs boʻyicha qoʻshish qoldi.

Amaliy tartib va tipik xatolar

• Valyutada oldindan toʻlovli shartnomalarni hisobda ajrating va har bir toʻlov sanasidagi kursni qayd eting.
• Nomonetar avansni hisobot sanasida qayta baholamang — faqat toʻlanmagan monetar qismni baholang.
• Avansni aktiv, xarajat yoki daromadga oʻtkazishda aynan shu toʻlov sanasidagi kursni qoʻllang; bir nechta avansni asossiz oʻrtalashtirmang.
• Yondashuvni hisob siyosatida mustahkamlang va MHXS ga oʻtish metodikasi bilan kelishing.
• Operatsiya qoʻllanish sohasidagi istisnolarga tushmasligini tekshiring.