IFRS 3 boʻyicha aktiv yoki biznesni sotib olish: konsentratsiya testi

Nega «biznes yoki aktiv» xulosasi hisobni oʻzgartiradi

Standart avval bitim biznesni birlashtirish ekanini aniqlashni talab qiladi: sotib olingan aktivlar va qabul qilingan majburiyatlar biznesni tashkil etishi kerak. Agar bu biznes boʻlmasa, bitim aktivni sotib olish sifatida hisobga olinadi (IFRS 3, 3-band).

Biznes boʻlmagan aktivlar guruhi sotib olinganda xaridor alohida identifikatsiyalanadigan aktivlar va majburiyatlarni ajratib tan oladi. Guruh qiymati ular oʻrtasida xarid sanasidagi nisbiy haqqoniy qiymatiga mutanosib taqsimlanadi, gudvil esa yuzaga kelmaydi (2(b)-band). Biznes sotib olingan boʻlsa, u xarid usuli boʻyicha hisobga olinadi (4-band).

Moliya direktori uchun bu shuni anglatadi: bitimdan oldin hisobotda gudvil, barcha aktivlarni haqqoniy qiymatda baholash va IFRS 3 boʻyicha ochib berishlar boʻladimi yoki aktivlar odatdagidek tannarx boʻyicha tan olinadimi — shuni hal qilish kerak.

Biznes nima: resurs, jarayon, natija

Biznes resurslardan (inputs) va ularga qoʻllanadigan, natija (outputs) yaratishga hissa qoʻshishga qodir jarayonlardan iborat (B7). Resurs — har qanday iqtisodiy manba: uzoq muddatli aktivlar, intellektual mulk, materiallar va huquqlarga kirish imkoniyati, xodimlar. Jarayon — natija yaratadigan yoki yaratishga qodir tizim, qoida yoki reglament: boshqaruv, operatsion jarayonlar va resurslarni boshqarish jarayonlari.

Natija — resurslar va jarayonlarning mahsuloti: mijozlarga tovar yoki xizmat, investitsiya daromadi yoki oddiy faoliyatdan boshqa daromad. Standartning muhim izohi: buxgalteriya hisobi, hisob-kitob varaqalarini rasmiylashtirish, ish haqini hisoblash va boshqa maʼmuriy tizimlar, odatda, natija yaratuvchi jarayonlar hisoblanmaydi.

1-qadam. Ixtiyoriy konsentratsiya testi

Konsentratsiya testi — aktivlar toʻplami biznes emasligini soddalashtirilgan tekshirish. Uni qoʻllash yoki qoʻllamaslikni kompaniya har bir bitim boʻyicha alohida hal qiladi (B7A). Test oʻtilsa, toʻplam biznes emas deb topiladi va keyingi baholash shart emas. Oʻtilmasa yoki undan voz kechilsa, 2-qadamga oʻtiladi.

Sotib olingan yalpi aktivlar haqqoniy qiymatining deyarli barchasi bitta identifikatsiyalanadigan aktivda yoki oʻxshash identifikatsiyalanadigan aktivlar guruhida jamlangan boʻlsa, test oʻtilgan hisoblanadi (B7B). Yalpi aktivlardan pul mablagʻlari va ularning ekvivalentlari, kechiktirilgan soliq aktivlari hamda kechiktirilgan soliq majburiyatlari taʼsiridan kelib chiqqan gudvil chiqarib tashlanadi.

Nima bitta aktiv, nima oʻxshash aktivlar hisoblanadi:

• jismonan ajratib boʻlmaydigan va katta xarajatsiz yoki foydalilik sezilarli kamaymasdan alohida ishlatib boʻlmaydigan bino va yer uchastkasi — yagona identifikatsiyalanadigan aktiv (B7B(d));
• oʻxshashlik aktivlarning tabiati hamda ularni boshqarish va natija yaratish bilan bogʻliq risklar boʻyicha baholanadi (B7B(e));
• moddiy va nomoddiy aktiv, shuningdek moliyaviy va nomoliyaviy aktiv oʻxshash hisoblanmaydi;
• turli sinfdagi moddiy aktivlar — masalan, zaxiralar, ishlab chiqarish uskunasi va avtomobillar — B7B(d) mezoni boʻyicha yagona aktivni tashkil etmasa, oʻxshash hisoblanmaydi.

2-qadam. Resurslar va muhim jarayon

Konsentratsiya testi oʻtilmasa, toʻplamda kamida resurs va muhim jarayon borligi tekshiriladi; ular birgalikda natija yaratish qobiliyatiga sezilarli hissa qoʻshishi kerak (B8). Biznes deb tan olinishi uchun natija shart emas. Davom etayotgan tushumning oʻzi ham resurs, ham muhim jarayon sotib olinganini isbotlamaydi (B8A).

Baholash bozor ishtirokchisi nuqtai nazaridan olib boriladi: toʻplam bozor ishtirokchisi tomonidan biznes sifatida yuritilishi mumkinmi. Sotuvchi uni biznes sifatida yuritganmi va xaridor shunday qilmoqchimi — bunning ahamiyati yoʻq (B11).

Jarayonning muhimligi turlicha tekshiriladi:

• xarid sanasida natija boʻlmasa (masalan, tushumi yoʻq dastlabki bosqichdagi kompaniya), jarayon faqat kerakli malakali tashkil etilgan jamoa va uni natijaga aylantira oladigan boshqa resurslar mavjud boʻlsagina muhim hisoblanadi (B12B);
• natija boʻlsa, jarayon natija chiqarishni davom ettirish uchun muhim boʻlsa va resurslar orasida kerakli malakali tashkil etilgan jamoa boʻlsa, muhim hisoblanadi (B12C(a)); muqobil yoʻl ham bor — jarayonning noyobligi yoki uni katta xarajat va kechikishsiz almashtirib boʻlmasligi orqali (B12C(b));
• sotib olingan shartnoma — bu resurs, muhim jarayon emas, garchi u orqali jamoaga kirish imkoni ochilishi mumkin (B12D(a));
• jarayon natija uchun zarur barcha jarayonlar fonida yordamchi yoki ikkinchi darajali boʻlsa, muhim emas (B12D(c)).

Shartli misol: bitta binoli kompaniya

Misol shartli maʼlumotlarda keltirilgan. Kompaniya MChJ ulushining 100% ini sotib oladi; uning yagona sezilarli aktivi — yer uchastkasidagi ijaraga berilgan ofis binosi. Pul va kechiktirilgan soliqlar chiqarilgan yalpi aktivlar haqqoniy qiymatining deyarli barchasi bino va yer uchastkasiga toʻgʻri keladi — bu yagona identifikatsiyalanadigan aktiv. Konsentratsiya testi oʻtilgan, demak bu biznes emas.

Natija: xarid aktivni sotib olish sifatida hisobga olinadi. Bitim narxi bino, yer uchastkasi va qabul qilingan majburiyatlar oʻrtasida nisbiy haqqoniy qiymatga mutanosib taqsimlanadi, gudvil tan olinmaydi.

Boshqa vaziyat: bino bilan birga boshqaruvchi jamoa, ijarachilar bilan shartnomalar va foydalanishning oʻz reglamentlari ham oʻtadi, qiymat esa turli sinfdagi aktivlar oʻrtasida taqsimlangan. Test oʻtilmasligi mumkin va unda 2-qadam boʻyicha resurslar va jarayonlar tahlili kerak. Qaror xarid shakliga emas, aynan bitim faktlariga bogʻliq.

Odatiy xatolar va nimalarni tayyorlash kerak

• masalani aktivlar toʻplamining iqtisodiy mazmuni oʻrniga huquqiy shakl (ulush yoki mulk sotib olish) boʻyicha hal qilish;
• tushumi bor har qanday toʻplamni muhim jarayon sotib olinganini tekshirmasdan biznes deb hisoblash (B8A);
• testda yalpi aktivlardan chiqarib tashlanadigan pul va kechiktirilgan soliq aktivlarini hisobga kiritish;
• xaridorning keyingi faoliyat rejalariga tayanish — ular baholashga taʼsir qilmaydi (B11);
• natijani rasmiylashtirmaslik: bitim hujjatlarida yalpi aktivlarning haqqoniy qiymati hisob-kitobi, test boʻyicha xulosa va zarur boʻlsa jamoa hamda jarayonlar tahlili boʻlishi kerak.
• Bitim yopilishidan oldin tayyorlang: sotib olinayotgan aktivlar va majburiyatlar roʻyxati, ularning haqqoniy qiymati baholanishi, xodimlar va jarayonlar boʻyicha maʼlumotlar, shartnomalar hamda biznes haqidagi xulosa memorandumi.