MHXS (IFRS) 6: konchilik kompaniyalari uchun mineral resurslarni qidirish va baholash

Standart chegaralari qayerdan oʻtadi

Standart vaqt oraligʻini qamrab oladi. U muayyan hududda qidiruv uchun yuridik huquqlar olinishidan oldin sarflangan xarajatlarga qoʻllanmaydi: litsenziya yoki hudud boʻyicha boshqa huquqdan oldin sotib olingan yoki toʻplangan geologik maʼlumotlar IFRS 6 doirasiga kirmaydi (5(a)-band). Qazib olishning texnik va tijorat jihatdan maqsadga muvofiqligi isbotlangach, standart ham amal qilishdan toʻxtaydi (5(b)-band).

Amalda buxgalterga hujjatlashtirilgan uchta sana kerak: qidiruv huquqini olish, qazib olish maqsadga muvofiq va hayotiy deb topilgan lahza hamda ular oraligʻidagi rahbariyat qarorlari. Oxirgi lahza kasbiy mulohaza bilan aniqlanadi, shuning uchun mezonlarni oldindan ichki reglamentda, masalan tasdiqlangan texnik-iqtisodiy asos orqali, belgilab qoʻygan maʼqul.

Qaysi xarajatlarni kapitallashtirish kerak

Tan olinganda qidiruv va baholash aktivi dastlabki qiymat boʻyicha oʻlchanadi (8-band). Qaysi xarajatlar aktivga aylanishini kompaniyaning oʻzi belgilaydi: u hisob siyosatini shakllantiradi va uni izchil qoʻllaydi, bunda xarajat muayyan mineral resurslarni topish bilan qanchalik bogʻliqligi hisobga olinadi (9-band). Standart dastlabki qiymatga kirishi mumkin boʻlgan xarajatlarga misollar keltiradi (roʻyxat toʻliq emas):

• qidiruv huquqlarini sotib olish;
• topografik, geologik, geokimyoviy va geofizik tadqiqotlar;
• qidiruv burgʻulash;
• transheyalar qazish;
• namunalar olish;
• qazib olishning texnik imkoniyati va tijorat jihatdan hayotiyligini baholash bilan bogʻliq ishlar.

Aktivga kirmaydigan xarajatlar

Konni ishga tushirish bilan bogʻliq xarajatlar qidiruv va baholash aktivi sifatida tan olinmaydi; ular uchun Konsepsiya asoslari va MHXS (IAS) 38 «Nomoddiy aktivlar»ga qarash kerak (10-band). Tipik xato — qazib olish toʻgʻrisida qaror qabul qilingandan keyin ham maydonchani va infratuzilmani tayyorlash xarajatlarini qidiruv aktiviga qoʻshishda davom etishdir.

Alohida masala — demontaj va rekultivatsiya majburiyati. Qidiruv ishlari shunday majburiyatga olib kelgan boʻlsa, u MHXS (IAS) 37 «Zaxiralar, shartli majburiyatlar va shartli aktivlar» boʻyicha tan olinadi (11-band). Bu qidiruv xarajatlarini kapitallashtirishni bekor qilmaydi, ammo baholash zaxirasini alohida hisoblashni talab qiladi.

Tasniflash va keyingi baholash

Qidiruv va baholash aktivlari olingan aktivlarning xususiyatiga qarab moddiy yoki nomoddiy deb tasniflanadi va bu tasnif izchil qoʻllanadi (15-band). Standart misol keltiradi: burgʻulash huquqlari nomoddiy, avtomobillar va burgʻulash qurilmalari esa moddiy (16-band). Moddiy aktivdan nomoddiy aktivni yaratishda foydalanish birinchisini nomoddiyga aylantirmaydi, lekin uning isteʼmol qilingan qismi nomoddiy aktiv qiymatiga kiradi.

Tan olingandan keyin dastlabki qiymat modeli yoki qayta baholash modeli qoʻllanadi; qayta baholashda u aktiv tasnifiga mos boʻlishi kerak: moddiy aktivlar uchun MHXS (IAS) 16, nomoddiy aktivlar uchun MHXS (IAS) 38 boʻyicha (12-band).

Qadrsizlanish sinovi: qachon va qanday

Qidiruv va baholash aktivi fakt va holatlar balans qiymati qoplanadigan qiymatdan oshishi mumkinligini koʻrsatganda qadrsizlanishga sinaladi. Zararning oʻzi MHXS (IAS) 36 boʻyicha oʻlchanadi, taqdim etiladi va ochib beriladi (18-band). IFRS 6 ning xususiyati shundaki, qadrsizlanish belgilarini aniqlash uchun IAS 36 ning odatiy 8–17-bandlari oʻrniga oʻzining roʻyxati qoʻllanadi (19-band). Quyidagi belgilardan istalgan biri yuz berganda sinov oʻtkazish kerak (roʻyxat toʻliq emas):

• hududda qidiruv huquqining muddati tugagan yoki yaqinda tugaydi va uni uzaytirish kutilmaydi;
• hududda keyingi qidiruv va baholashga jiddiy xarajatlar byudjetga kiritilmagan va rejalashtirilmagan;
• hududdagi qidiruv tijorat jihatdan qimmatli zaxiralarni topishga olib kelmadi va kompaniya bu hududdagi ishlarni toʻxtatishga qaror qildi;
• hududni oʻzlashtirish ehtimoli boʻlsa-da, aktivning balans qiymatini oʻzlashtirish yoki sotish hisobidan toʻliq qoplash dargumon ekanini koʻrsatuvchi yetarli maʼlumot bor.

Sinov darajasi va qayta tasniflash

Kompaniya qidiruv aktivlarini pul oqimlarini yaratuvchi birliklar yoki ularning guruhlari oʻrtasida taqsimlash boʻyicha hisob siyosatini belgilaydi. Bunday birlik yoki guruh MHXS (IFRS) 8 boʻyicha aniqlangan operatsion segmentdan katta boʻlmasligi kerak (21-band). Zarar tan olinsa, u IAS 36 qoidalariga koʻra xarajat sifatida aks ettiriladi.

Qazib olishning maqsadga muvofiqligi va hayotiyligi isbotlangach, aktiv qidiruv va baholash aktivi sifatida tasniflanishdan chiqadi. Muhim tartib: avval qadrsizlanish sinovi va zararni tan olish, soʻngra qayta tasniflash (17-band). Asosiy vositalarga oʻtkazishdan oldin sinov oʻtkazilmasa, zarar kattaroq birlik tarkibida yashirinib qolishi mumkin va auditor bunga savol qoʻyadi.

Ochib berish va audit uchun hujjatlar

Hisobotda qidiruv va baholash xarajatlari boʻyicha hisob siyosati, shu jumladan aktivlarni tan olish, shuningdek qidiruv bilan bogʻliq aktivlar, majburiyatlar, daromadlar, xarajatlar hamda operatsion va investitsion faoliyatdan pul oqimlari summalari ochib beriladi (24-band). Qidiruv aktivlari alohida aktivlar sinfi hisoblanadi, IAS 16 yoki IAS 38 boʻyicha ochib berish ularning tasnifiga mos ravishda amalga oshiriladi (25-band).

Audit uchun quyidagilarni tayyorlang: kapitallashtirish mezonlari bilan hisob siyosati, hudud huquqlari va ularning amal qilish muddati tasdigʻi, keyingi davr uchun qidiruv byudjeti va rejalari, hududlarda ishlarni toʻxtatish boʻyicha rahbariyat qarorlari, belgilar mavjud boʻlganda qoplanadigan qiymat hisob-kitobi. Tipik xatolar: huquqlar olinishidan oldin xarajatlarni kapitallashtirish, ish rejalari boʻyicha hujjatlar yoʻqligi, bayonnomada qayd etilmagan rasmiy belgilar tahlili va qidiruvni oʻzlashtirish bilan aralashtirish.

Shartli raqamlardagi misol, real kompaniyaga aloqador emas: hudud boʻyicha 10 mln shartli birlik qidiruv aktivi jamlangan, huquqlar keyingi chorakda tugaydi, uzaytirish kutilmaydi. Bu 20(a)-banddagi toʻgʻridan-toʻgʻri belgi, shuning uchun sinov zarur. Qoplanadigan qiymat balans qiymatidan past baholansa, farq zarar sifatida tan olinadi.