MHXS (IFRS) 3 «Biznesni birlashtirish»: asosiy talablar va misollar

IFRS 3 qachon qoʻllanadi, qachon yoʻq

Standart biznesni birlashtirish taʼrifiga mos keladigan operatsiyaga qoʻllanadi, yaʼni sotib olingan aktiv va majburiyatlar biznesni tashkil etganda. Agar biznes hisoblanmaydigan oddiy aktivlar guruhi sotib olingan boʻlsa, bitim aktivlarni sotib olish sifatida hisobga olinadi: xaridor alohida aniqlanadigan aktiv va majburiyatlarni ajratadi, guruh qiymati esa ular oʻrtasida taqsimlanadi.

Shuningdek, IFRS 3 umumiy nazorat ostidagi tashkilotlar yoki bizneslarni birlashtirishga, masalan bir guruh ichidagi qayta tashkil etishga qoʻllanmaydi. Shu sababli har qanday bitim boʻyicha birinchi savol: bu biznesmi va tomonlarni bitimdan oldin va keyin kim nazorat qiladi.

Xarid usulining toʻrt bosqichi

Har bir biznes birlashuvi xarid usuli bilan hisobga olinadi. U ketma-ket toʻrt bosqichdan iborat:

• xaridorni aniqlash;
• xarid sanasini aniqlash;
• aniqlanadigan aktivlar, qabul qilingan majburiyatlar va nazorat qilmaydigan ulushni tan olish va baholash;
• gudvill yoki foydali xarid daromadini tan olish va baholash.

Xaridor kim va xarid sanasi qaysi

Xaridor — sotib olinayotgan tashkilot ustidan nazoratni oladigan tomon; uni aniqlash uchun IFRS 10 qoʻllanadi. Agar IFRS 10 boʻyicha xulosa aniq boʻlmasa, IFRS 3 ilovasidagi qoʻshimcha omillar hisobga olinadi.

Xarid sanasi — nazorat olingan sana. Odatda bu bitim yopilgan sana boʻladi, yaʼni xaridor toʻlovni oʻtkazadi, aktivlarni oladi va majburiyatlarni qabul qiladi. Biroq nazorat yopilishdan oldin yoki keyin oʻtishi mumkin, shuning uchun shartnoma shartlarini toʻliq oʻqish kerak, faqat ulushlar oʻtishi roʻyxatdan oʻtgan sanaga tayanmaslik lozim.

Aktiv va majburiyatlarni tan olish va baholash

Xarid sanasida xaridor aniqlanadigan aktivlar, qabul qilingan majburiyatlar va nazorat qilmaydigan ulushni gudvilldan alohida tan oladi. Tan olinadigan moddalar Konseptual asoslardagi aktiv va majburiyat taʼriflariga mos kelishi hamda bitim almashinuvining bir qismi boʻlishi kerak, alohida operatsiyalar natijasi boʻlmasligi lozim.

Qoida tariqasida aktiv va majburiyatlar xarid sanasidagi haqqoniy qiymatda baholanadi. Amalda xaridor koʻpincha sotuvchi balansida boʻlmagan narsani tan oladi: masalan, tovar belgisi, patent yoki mijozlar bilan munosabatlar. Nazorat qilmaydigan ulush uchun tanlov berilgan: haqqoniy qiymat yoki tan olingan sof aktivlardagi mutanosib ulush.

Umumiy qoidadan cheklangan istisnolar bor: kechiktirilgan soliqlar IAS 12 boʻyicha, xodimlarga haqlar boʻyicha majburiyatlar IAS 19 boʻyicha, sotish uchun moʻljallangan aktivlar IFRS 5 boʻyicha hisoblanadi. Sotib olinayotgan tomon ijarachi boʻlgan ijarada foydalanish huquqi aktivi va ijara majburiyati tan olinadi, ammo qisqa muddatli shartnomalar va qiymati past aktivlar bundan ozod qilingan.

Bitim xarajatlari va shartli toʻlov

Xarid xarajatlari — vositachilar haqi, maslahat, yuridik, buxgalteriya va baholash xizmatlari, umumiy maʼmuriy xarajatlar. Xaridor ularni xarajat qilib, ular yuzaga kelgan va xizmatlar olingan davrda aks ettiradi. Istisno — qarz yoki kapital qimmatli qogʻozlarini chiqarish xarajatlari: ular IAS 32 va IFRS 9 boʻyicha hisobga olinadi. Tipik xato — maslahatchilar haqini bitim qiymatiga qoʻshib, gudvillni oshirib yuborish.

Oʻtkazilgan toʻlov haqqoniy qiymatda baholanadi: bu xaridor oʻtkazgan aktivlar, avvalgi egalar oldida yuzaga kelgan majburiyatlar va chiqarilgan ulushlarning haqqoniy qiymatlari yigʻindisi. Agar toʻlovning bir qismi kelgusi natijalarga bogʻliq boʻlsa, shartli toʻlovning xarid sanasidagi haqqoniy qiymati oʻtkazilgan toʻlovga kiritiladi.

Bosqichma-bosqich xarid va baholash davri

Agar xaridor ilgari ulushga ega boʻlgan va uni nazoratgacha oshirsa, avval egalik qilingan ulush xarid sanasidagi haqqoniy qiymatgacha qayta baholanadi, natija esa vaziyatga qarab foyda yoki zararda yoki boshqa jami daromadda aks ettiriladi.

Agar hisobot davri oxirigacha bitim hisobi yakunlanmagan boʻlsa, hisobotda dastlabki summalar koʻrsatiladi. Baholash davrida ularni xarid sanasida mavjud boʻlgan faktlar haqidagi yangi maʼlumot asosida retrospektiv tuzatish mumkin. Baholash davri shu sanadan boshlab bir yildan oshmaydi.

Kompaniya nimani tayyorlashi kerak

Shartli misol: kompaniya ishlab chiqaruvchidagi ulushni sotib oladi va topshirish dalolatnomasi imzolangan kuni nazoratni oladi. Xarid sanasi shu kun boʻladi, dastlabki shartnoma imzolangan sana emas. Toʻlov pul va kelgusi natijalarga bogʻliq qoʻshimcha toʻlovdan iborat: ikkala qism ham haqqoniy qiymatda oʻtkazilgan toʻlovga kiradi. Bitim boʻyicha maslahatchilar hisob-faktura yuborgan — ular darhol xarajatga oʻtkaziladi. Nomoddiy aktivlar baholashi hisobot sanasiga tayyor boʻlmasa, hisobotda dastlabki summalar koʻrsatiladi.

• oldi-sotdi shartnomasi, qoʻshimcha kelishuvlar va qoʻshimcha toʻlov shartlari;
• sotib olinayotgan kompaniyaning nazorat olingan sanadagi moliyaviy hisoboti;
• aktiv va majburiyatlarning, jumladan nomoddiy aktivlarning haqqoniy qiymat hisob-kitobi;
• bitim xarajatlari roʻyxati: xarajatlar va qimmatli qogʻozlar chiqarish xarajatlariga ajratilgan holda;
• yopilish jadvali: dastlabki summalarni kim va qachon qayta koʻrib chiqadi.