Biznesni sotib olishda shartli tovon (earn-out) IFRS 3 boʻyicha

Dastlabki baholash: sotib olish sanasidagi haqqoniy qiymat

IFRS 3 ning 39-bandiga koʻra, xaridor shartli tovonning sotib olish sanasidagi haqqoniy qiymatini topshirilgan tovonning bir qismi sifatida tan oladi. Demak, earn-outni toʻlov ehtimoli yuqori boʻlguncha «keyinga qoldirib» boʻlmaydi: majburiyat (yoki aktiv) bitim narxi hisobiga darhol kiradi va gudvil miqdoriga taʼsir qiladi.

Amalda haqqoniy qiymat kelgusi natijalar boʻyicha kutilmalarni aks ettiradi, shuning uchun baholashda stsenariylar ehtimoli va pulning vaqt qiymati hisobga olinadi. Standart aniq modelni belgilamaydi: asosiysi, farazlar hujjatlashtirilgan va bitimning biznes-rejasiga mos boʻlishi kerak.

Tasniflash: majburiyat, kapital yoki aktiv

Tasniflashga butun keyingi hisob bogʻliq. IFRS 3 ning 40-bandi IAS 32 ning 11-bandiga havola qiladi: moliyaviy instrument taʼrifiga mos keladigan shartli tovonni toʻlash majburiyati IAS 32 taʼriflari asosida moliyaviy majburiyat yoki kapital sifatida tasniflanadi. Shartlar bajarilganda ilgari topshirilgan tovonni qaytarib olish huquqi aktiv sifatida tan olinadi.

Tekshirish uchun odatiy holatlar:

• miqdori EBITDA ga bogʻliq boʻlgan pul shaklidagi qoʻshimcha toʻlov, odatda, moliyaviy majburiyat hisoblanadi;
• aksiyalar bilan qoʻshimcha toʻlov — natija aksiyalar soni qatʼiy belgilanganligiga bogʻliq va IAS 32 mezonlari boʻyicha hal etiladi;
• koʻrsatkichlarga erishilmasa, narxning bir qismini qaytarib olish huquqi — aktiv.

Keyingi hisob: baholash davri tuzatishi deb nimani hisoblash kerak

58-band haqqoniy qiymatdagi oʻzgarishlarning ikki turini farqlaydi. Birinchisi sotib olish sanasida mavjud boʻlgan faktlar va holatlar haqidagi qoʻshimcha axborot bilan bogʻliq. Bular baholash davri tuzatishlari (45–49-bandlar) boʻlib, bitimning dastlabki hisobini, xususan gudvilni oʻzgartiradi.

Ikkinchisi sotib olish sanasidan keyingi voqealar bilan bogʻliq. Standartda misollar keltirilgan: maqsadli foydaga erishish, aksiyaning belgilangan narxiga erishish yoki ishlanma loyihasi boʻyicha bosqichga erishish. Bunday oʻzgarishlar baholash davri tuzatishi hisoblanmaydi.

Ikkinchi tur oʻzgarishlar uchun tartib quyidagicha:

• kapital sifatida tasniflangan earn-out qayta baholanmaydi, uning keyingi soʻndirilishi kapital tarkibida aks ettiriladi;
• IFRS 9 doirasidagi boshqa shartli tovon har bir hisobot sanasida haqqoniy qiymatda baholanadi, oʻzgarishlar foyda yoki zararda tan olinadi;
• IFRS 9 doirasidan tashqaridagi shartli tovon ham har bir hisobot sanasida haqqoniy qiymatda baholanadi, oʻzgarishlar foyda yoki zararda tan olinadi.

Hisob-kitob misoli (shartli raqamlar)

Misol tasviriy, raqamlar oʻylab topilgan. Xaridor kompaniyani sotib oladi; shartnomaga koʻra, ikki yildan keyin maqsadli foyda bajarilsa, sotuvchilarga 100 qoʻshimcha toʻlaydi. Sotib olish sanasida bu toʻlovning haqqoniy qiymati 60 deb baholangan — bu summa topshirilgan tovonga va gudvil hisobiga kiradi.

Bir yildan keyin kutilmalar yaxshilandi, baho 80 boʻldi, sababi — bitimdan keyin yutib olingan yirik shartnoma. Bu sotib olish sanasidan keyingi voqea, shuning uchun 20 ga oʻsish gudvilni tuzatmaydi, balki foyda yoki zararda aks ettiriladi (majburiyat uchun — xarajat sifatida). Agar baho bitim sanasida mavjud boʻlgan, baholash davrida aniqlangan fakt tufayli oshganida, gudvil tuzatilgan boʻlardi.

Earn-out yoki xodimlarga haq: B55 indikatorlari

Koʻpincha sotuvchilar kompaniyada asosiy xodim sifatida qoladi. Bunda bu nima ekanini aniqlash kerak: narxning qismimi yoki bitimdan keyingi mehnat haqimi. Shartnomadan aniq boʻlmasa, B55-band indikatorlarni baholashni tavsiya etadi.

Asosiylari:

• ishni davom ettirish: mehnat munosabatlari tugatilganda toʻlovlar avtomatik yoʻqolsa, bu bitimdan keyingi xizmatlar uchun haq;
• ish muddati: talab etiladigan ish davri toʻlov davriga mos kelsa yoki undan uzoq boʻlsa, bu mohiyatan haq ekaniga ishora qilishi mumkin;
• formula: foydaning belgilangan foizi shaklidagi toʻlov biznes narxini emas, balki xodimlarni ragʻbatlantirish uchun foydada ishtirokni koʻrsatishi mumkin.

Hisobotda oshkor etish

Shartli tovon boʻyicha IFRS 3 sotib olish sanasidagi summani, kelishuv tavsifi va toʻlov miqdorini aniqlash asosini, shuningdek natijalar diapazonining (diskontlanmagan) bahosini yoki diapazonni baholab boʻlmasa, shu faktni va sabablarini oshkor etishni talab qiladi. Sotib olish sanasidan keyingi har bir davr uchun tan olingan summalardagi oʻzgarishlar, jumladan soʻndirishdagi farqlar, natijalar diapazonidagi oʻzgarishlar va ularning sabablari, shuningdek baholash usullari va modelning asosiy kiruvchi maʼlumotlari oshkor etiladi.

Tipik xatolar

• earn-outni «toʻlov ehtimoli yuqori boʻlguncha» sotib olish sanasida bitim narxiga kiritmaslik;
• baho oʻzgarishining barchasini gudvilga oid qilish, vaholanki sabab bitimdan keyingi voqea;
• sotuvchilarning ishni davom ettirishi bilan toʻlovlar oʻrtasidagi bogʻliqlikni tahlil qilmaslik;
• baholash farazlarini hujjatlashtirmaslik va natijalar diapazonini oshkor etmaslik.