Soliq rejimini oʻzgartirish va kechiktirilgan soliq: SIC 25

Oʻzbekistonda rejim oʻzgarishi qachon yuz beradi

SK aylanmadan olinadigan soliq toʻlovchilari sifatida soliq davri uchun yalpi daromadi bir milliard soʻmdan oshmaydigan yuridik shaxslarni tan oladi (461-modda). Rejim oʻzgarishining eng keng tarqalgan sababi shu chegaradan oshishdir: 462-moddaning yettinchi qismiga koʻra bunday soliq toʻlovchilar koʻrsatilgan daromad miqdoriga yetgan kundan boshlab QQS va foyda soligʻiga oʻtadi, yaʼni keyingi yil boshidan emas, yil oʻrtasida.

Teskari yoʻl ham mumkin. Yuridik shaxs QQS toʻlovchisi sifatida roʻyxatdan oʻtish toʻgʻrisida ariza berib, aylanmadan olinadigan soliqdan ixtiyoriy voz kechishi mumkin; aylanmadan olinadigan soliqqa qaytish esa oʻn ikki oydan kam boʻlmagan muddatdan keyin va joriy davr yalpi daromadi bir milliard soʻmdan oshmagan taqdirdagina mumkin. Yuridik shaxs aylanmadan olinadigan soliqqa oʻtishi keyingi soliq davri boshlanishiga oʻn kundan kechiktirmay soliq organiga xabarnoma yuborish bilan rasmiylashtiriladi.

Asoslar roʻyxati bu bilan tugamaydi: 461–462-moddalarda muayyan sanadan QQS va foyda soligʻiga oʻtadigan alohida shaxslar toifalari bor. Oʻz holatingiz uchun oʻtish sanasini umumiy qoidaga emas, modda matniga qarab aniqlang.

• yil davomida yalpi daromad chegarasidan oshish;
• QQS va foyda soligʻiga ixtiyoriy oʻtish;
• aylanmadan olinadigan soliqqa qaytish (oʻn ikki oydan kam boʻlmagan muddatdan keyin);
• SK umumiy rejimga oʻtishni talab qiladigan hodisa yuz berishi.

SIC 25 nima deydi

Sharh oddiy fikrdan kelib chiqadi: soliq maqomining oʻzgarishi tashkilotning soliq majburiyatlari va aktivlarini oʻzgartirishi mumkin — u soliq imtiyozlarini olishi yoki yoʻqotishi, yoki boshqa stavka boʻyicha toʻlovchi boʻlishi mumkin. Taʼsir joriy soliqda darhol seziladi va kechiktirilgan soliqqa ham tegishi mumkin, chunki u aktiv va majburiyatlar balans qiymatini qoplash va soʻndirishning soliq oqibatlariga bogʻliq.

SIC 25 xulosasi aniq: maqom oʻzgarishining joriy va kechiktirilgan soliq oqibatlari davr foydasi yoki zarariga kiritiladi. Istisno — oʻzi foyda yoki zarardan tashqarida (boshqa umumiy daromadda yoki bevosita kapitalda) aks ettirilgan operatsiya va hodisalar bilan bogʻliq oqibatlar: u holda soliq ularga ergashadi. Maqomning oʻzi kapitalda hech qanday tuzatish keltirib chiqarmaydi.

Nega bu yerda aylanmadan olinadigan soliq haqida izoh kerak

IAS 12 foyda soligʻiga soliqqa tortiladigan foydaga asoslangan ichki va xorijiy soliqlarni kiritadi. Oʻzbekistonda aylanmadan olinadigan soliq boshqacha hisoblanadi: soliqqa tortish obyekti — yalpi daromad (SK 463-moddasi). Shuning uchun oʻtishda birinchi savol — avvalgi rejim IAS 12 doirasiga kirganmi.

Bu yerda yagona universal javob yoʻq, bu hisob siyosatida hujjatlashtirilishi kerak boʻlgan professional mulohaza masalasi. Agar aylanmadan olinadigan soliq foyda soligʻi emas degan xulosaga kelsangiz, oʻtishgacha u boʻyicha kechiktirilgan soliq boʻlmagan, oʻtish paytida esa kechiktirilgan soliq barcha vaqtinchalik farqlar boʻyicha birinchi marta paydo boʻladi. Agar uni IAS 12 ga kiritgan boʻlsangiz, ilgari tan olingan qoldiqlarni qayta hisoblaysiz. Ikkala holatda ham natija SIC 25 boʻyicha foyda yoki zarar orqali oʻtadi.

Qaysi yondashuvni tanlamang, uni izchil qoʻllang va izohlarda bayon qiling.

Oʻtish sanasida harakatlar tartibi

Quyida ishchi ketma-ketlik keltirilgan. U IAS 12 umumiy qoidalari va SIC 25 sharhiga tayanadi.

• Oʻtish sanasini soliq organi hujjatlari va xabarnomalari asosida qayd eting; qaysi operatsiyalar yangi rejimga tegishli ekani shunga bogʻliq.
• Har bir aktiv va majburiyatning soliq bazasini yangi rejim qoidalari boʻyicha aniqlang va MHXS boʻyicha balans qiymati bilan solishtiring. Farqlar soliqqa tortiladigan va ayiriladigan vaqtinchalik farqlarga boʻlinadi.
• Stavkani baholang: kechiktirilgan soliqlar aktiv realizatsiya qilinadigan yoki majburiyat soʻndiriladigan davrda qoʻllanishi kutilayotgan stavkalar boʻyicha, hisobot davri oxirigacha qabul qilingan stavka va qonunlar asosida oʻlchanadi.
• Soliqqa tortiladigan farqlar boʻyicha kechiktirilgan soliq majburiyatini tan oling. Ayiriladigan farqlar boʻyicha kechiktirilgan soliq aktivini kelgusida soliqqa tortiladigan foyda boʻlishi ehtimoli bor darajadagina tan oling.
• Umumiy oʻzgarishni davr soliq xarajati tarkibida aks ettiring. Foydadan tashqari moddalarga tegishli qismni boshqa umumiy daromadga yoki kapitalga oʻtkazing.
• Oshkor etishlarni va stavka oʻzgarishi boʻyicha izohni tayyorlang.

Shartli misol

Quyidagi maʼlumotlar shartli va faqat tushuntirish uchun keltirilgan; haqiqiy soliq bazasi va stavka SK boʻyicha aniqlanadi. Faraz qilaylik, kompaniya QQS va foyda soligʻiga oʻtdi va oʻtish sanasida uskunasi bor: MHXS boʻyicha balans qiymati — 1 000 mln soʻm, yangi rejim qoidalari boʻyicha soliq bazasi — 600 mln soʻm. Shartli stavka — 20%.

Soliqqa tortiladigan vaqtinchalik farq 400 mln soʻmni tashkil etadi (1 000 − 600). Kechiktirilgan soliq majburiyati — 80 mln soʻm (400 × 20%). Agar kompaniya oʻtishgacha aylanmadan olinadigan soliqni foyda soligʻi deb hisoblamagan va kechiktirilgan soliqqa ega boʻlmagan boʻlsa, bu qoldiqning hammasi oʻtish davrida kechiktirilgan soliq xarajati sifatida tan olinadi va foyda yoki zarar toʻgʻrisidagi hisobotda aks etadi.

Misolning ikkinchi qismi: kompaniyada 50 mln soʻmlik hisoblangan foydalanilmagan taʼtil (ayiriladigan farq) bor. Kechiktirilgan soliq aktivi — 10 mln soʻm (50 × 20%), lekin u faqat undan foydalanish uchun yetarli kelgusi soliqqa tortiladigan foyda ehtimoli boʻlsa tan olinadi. Unda oʻtish davridagi sof taʼsir — 70 mln soʻm xarajat (80 − 10).

Keng tarqalgan xatolar

Kompaniyalar koʻpincha bir xil xatoga yoʻl qoʻyadi: rejim oʻzgarishini «soliq» masalasi deb hisoblab, MHXS balansiga tegishli emas deb oʻylaydi; oʻtish taʼsirini foyda yoki zarar oʻrniga taqsimlanmagan foydaga olib boradi; avvalgi rejim stavkasini kelgusi davrlarga qoʻllaydi; tan olingan kechiktirilgan soliq aktivlarini har bir hisobot sanasida qayta koʻrib chiqmaydi. Qayta koʻrib chiqish majburiy: kechiktirilgan soliq aktivining balans qiymati har bir hisobot davri oxirida tekshiriladi va yetarli soliqqa tortiladigan foyda endi ehtimol boʻlmasa kamaytiriladi.

Alohida xavf — yil davomida oʻtish: SK boʻyicha u chegaraga yetilgan kundan boshlab sodir boʻladi, shuning uchun oʻtish sanasini jamlanma daromad hisob-kitobi bilan tasdiqlash kerak.