IFRIC 23: soliq pozitsiyalaridagi noaniqlik va qoʻshimcha hisoblash xavfi

IFRIC 23 nima haqida va qachon kerak

IFRIC 23 foyda soligʻi boʻyicha noaniqlik mavjud boʻlganda IAS 12 talablarini tan olish va baholashda qanday qoʻllashni tushuntiradi. Amaliy sabab oddiy: muayyan yondashuvning soliq qonunchiligiga muvofiqligi baʼzan soliq organi yoki sud qarori chiqqandan keyingina ayon boʻladi, hisobot esa undan oldin imzolanadi.

Soliq organi qabul qiladimi-yoʻqmi — shu aniq boʻlmagan yondashuv noaniq hisoblanadi. Interpretatsiyaning oʻzidagi misol: muayyan daromadni soliqqa tortiladigan foydaga kiritmaslik qarori. MHXS boʻyicha hisobot tuzadigan Oʻzbekistondagi kompaniya uchun bu tipik holatlar: xarajatning bahsli tasnifi, imtiyozni noaniq qoʻllash, daromadni soliq va buxgalteriya hisobida turlicha tan olish. Kechiktirilgan soliqning oʻzi haqida alohida “MHXS IAS 12: kechiktirilgan soliq” maqolasida yozilgan; bu yerda faqat bahsli pozitsiyalar masalasi.

Algoritm: besh qadam

IFRIC 23 yangi maʼlumotlarni oshkor etishni oʻzi joriy etmaydi, balki mulohazalar tartibini belgilaydi. Amalda uni qadamlarga ajratish qulay.

• Pozitsiyalarni ajrating. Foyda soligʻi deklaratsiyasidagi real shubha tugʻdiradigan yondashuvlar reyestrini tuzing va har birining asosini qayd eting.
• Baholash darajasini tanlang. Kompaniya yondashuvlarni alohida yoki birgalikda baholashni oʻzi hal qiladi — noaniqlik qanday hal boʻlishini qaysi usul yaxshiroq bashorat qilsa, shuni tanlaydi. Yoʻnalishlar: deklaratsiya qanday tayyorlanadi va soliq organi tekshiruvni qanday oʻtkazishini kompaniya qanday kutadi.
• Toʻliq tekshiruvni faraz qiling. Soliq organi tekshirishga haqli barcha narsani tekshiradi va butun axborotga ega deb hisoblang. “Sezmasa kerak” degan dalil hisobga olinmaydi.
• Qabul qilinish ehtimolini baholang. Yondashuv qabul qilinishi ehtimol boʻlsa, hisobot deklaratsiyaga muvofiq tuziladi va qoʻshimcha tuzatish kiritilmaydi.
• Qabul qilinishi ehtimol boʻlmasa — taʼsirni baholang. Noaniqlik taʼsirini har bir yondashuv boʻyicha ikki usuldan biri bilan aks ettiring: eng ehtimolli summa yoki kutilayotgan qiymat.

Eng ehtimolli summa yoki kutilayotgan qiymat

Eng ehtimolli summa — mumkin boʻlgan natijalar diapazonidagi yagona eng ehtimolli summa. U natijalar ikkilik (soliq organi pozitsiyani yo qabul qiladi, yo qabul qilmaydi) yoki bitta qiymatga jamlangan boʻlsa, qulayroq. Kutilayotgan qiymat — ehtimollik bilan tortilgan summalar yigʻindisi; natijalar diapazoni ikkilik emas va bitta qiymatga jamlanmagan boʻlsa, qulayroq.

Shartli misol (raqamlar tasviriy maqsadda oʻylab topilgan). Kompaniya 100 000 000 soʻm xarajatni chegirib tashladi, chegirma maqbulligi bahsli. Rahbariyat baholaydi: chegirma toʻliq qabul qilinadi — 60%, toʻliq qabul qilinmaydi — 40%. Natijalar ikkilik, shuning uchun eng ehtimolli summa mantiqiyroq: chegirma qabul qilinadi va alohida zaxira yaratilmaydi. Natijalar bir nechta boʻlsa — masalan, chegirma toʻliq qabul qilinadi (50%), yarmi qabul qilinadi (30%), hech narsa qabul qilinmaydi (20%) — kutilayotgan qiymat qoʻllanadi: qabul qilinmagan ulush = 0,5 × 0% + 0,3 × 50% + 0,2 × 100% = chegirma summasining 35%i. 100 000 000 soʻmda bu 35 000 000 soʻm hisobga olinmagan chegirma, soliq esa shu qismni hisobga olib hisoblanadi. “Ehtimol” yoki “ehtimol emas” degan xulosadan oldin ehtimollarni natijaga moslab emas, hujjat bilan asoslash muhim.

Joriy va kechiktirilgan soliq mos boʻlishi kerak

Agar noaniq yondashuv ham joriy, ham kechiktirilgan soliqqa taʼsir qilsa (masalan, ham soliqqa tortiladigan foydaga, ham aktivlarning soliq bazasiga), ikkalasi uchun mulohaza va baholar bir-biriga mos boʻlishi kerak. Chegirmani joriy soliq uchun bahsli, aktivning soliq bazasi uchun esa shubhasiz deb hisoblash mumkin emas. Shu sababli bahsli pozitsiyalarning yagona reyestrini yuritib, uni IAS 12 boʻyicha kechiktirilgan soliq hisob-kitobi bilan solishtirib borish tavsiya etiladi.

Baholarni qachon qayta koʻrib chiqish kerak

Faktlar va holatlar oʻzgarsa yoki yangi axborot paydo boʻlsa, mulohazalar qayta koʻrib chiqiladi. Bunday sabablarga soliq organining harakatlari, uning qoidalarining oʻzgarishi va yondashuvni tekshirish yoki qayta tekshirish huquqining tugashi kiradi. Soliq organining rozilik yoki eʼtirozining oʻzi yoʻqligi odatda yangi axborot hisoblanmaydi, shuning uchun “bizni tekshirdilar va hech narsa demadilar” zaxirani olib tashlash uchun sabab emas.

Oʻzgarish IAS 8 boʻyicha buxgalteriya bahosining oʻzgarishi sifatida aks ettiriladi, hisobot sanasidan keyingi voqea tuzatuvchi yoki yoʻqligi esa IAS 10 boʻyicha aniqlanadi. Davr yopilishi tartibiga bahsli pozitsiyalar reyestrini majburiy qayta koʻrib chiqishni kiriting va natijani yozma qayd eting.

Maʼlumotlarni oshkor etish va tez-tez uchraydigan xatolar

Kompaniya IAS 1 ning 122-bandi boʻyicha mulohazalarni hamda IAS 1 ning 125–129-bandlari boʻyicha farazlar va baholar haqidagi axborotni oshkor etish kerakligini hal qiladi. Yondashuv qabul qilinishi ehtimol boʻlsa, potensial taʼsirni IAS 12 ning 88-bandi boʻyicha soliq bilan bogʻliq shartli majburiyat sifatida oshkor etish-etmaslik hal qilinadi. Interpretatsiya 2019-yil 1-yanvarda yoki undan keyin boshlanadigan yillik davrlarga qoʻllanadi.

Tipik xatolar:

• toʻliq tekshiruv farazi oʻrniga tekshiruv boʻlmaydi deb xavfni baholash;
• joriy va kechiktirilgan soliqqa turlicha mulohazalarni qoʻllash;
• ehtimollarni hujjatlashtirmaslik va kasbiy xulosani saqlamaslik;
• soliq tekshiruvi yoki qoidalar oʻzgargandan keyin bahoni qayta koʻrib chiqmaslik;
• soliq noaniqligini tahlilsiz IAS 37 zaxirasi bilan aralashtirish: avval — IFRIC 23 tartibi.