Energetika va qayta tiklanuvchi energiya loyihalari uchun MHXS: quyosh va shamol stansiyalari, PPA va loyiha moliyalashtirish

PPAdagi ichki ijara: IFRS 16 boʻyicha tekshiruv

Elektr energiyasi xarid qilish shartnomasi oddiy yetkazib berishga oʻxshab koʻrinishi mumkin, aslida esa stansiya ustidan nazoratni xaridorga oʻtkazadi. IFRS 16 buni shartnoma tuzilganda baholashni talab qiladi: shartnoma identifikatsiyalangan aktivdan foydalanishni nazorat qilish huquqini muayyan muddatga, haq evaziga bersa, u ijara hisoblanadi yoki ijarani oʻz ichiga oladi (9-band).

Nazorat bir vaqtning oʻzida ikki shart boʻyicha tekshiriladi: xaridor aktivdan foydalanishdan keladigan deyarli barcha iqtisodiy foydani olish huquqiga ega va aktivdan qanday foydalanishni belgilash huquqiga ega (B9). Agar bunday huquq muddatning faqat bir qismi uchun mavjud boʻlsa, ijara oʻsha qism uchun tan olinadi (B10).

Amalda bu PPAni oʻqib chiqib, savollarga javob berish demakdir: aniq stansiya yoki blok ajratilganmi; ishlash rejimi haqida qarorlarni kim qabul qiladi; ishlab chiqarilgan energiyaning deyarli hammasini kim oladi. Javob shartnomada ijaraga beruvchi kim ekanini belgilaydi va ikkala tomonda hisobni oʻzgartiradi. Xulosani hisobotga yozma maʼlumotnoma sifatida biriktirib qoʻygan maʼqul — auditor u nimaga asoslanganini albatta soʻraydi.

IFRIC 12: stansiya konsessiya yoki DXSH asosida qurilganda

Agar stansiya davlat buyurtmachi bilan kelishuv asosida qurilsa va infratuzilmani davlat tomoni nazorat qilsa, IFRIC 12 qoʻllanadi. Izohga koʻra, qurish yoki modernizatsiya qilish xizmatlarini koʻrsatuvchi operator jamoat xizmati foydalanuvchilaridan haq undirish huquqini olgan darajada nomoddiy aktivni, oʻz xizmatlari evaziga pul olishning shartsiz shartnoma huquqini olgan darajada esa moliyaviy aktivni tan oladi.

Bundan keng tarqalgan xato kelib chiqadi: stansiya avtomatik tarzda asosiy vositalarda koʻrsatiladi. Konsessiya modeli uchun bu notoʻgʻri boʻlishi mumkin — asosiy vositalar oʻrniga hisobotda nomoddiy yoki moliyaviy aktiv paydo boʻladi, qurilish daromadi va ekspluatatsiya daromadi esa turlicha tan olinadi. IFRIC 12 qoʻllanishi aniq kelishuv shartlariga qarab baholanadi, «konsessiya» yoki «DXSH» nomiga qarab emas.

Qurilish davridagi qarz xarajatlari

Stansiya oylar va yillar davomida quriladi, kredit boʻyicha foizlar esa birinchi transhdan boshlab hisoblanadi. IAS 23ga muvofiq, malakali aktivni sotib olish, qurish yoki ishlab chiqarishga bevosita taalluqli qarz xarajatlari shu aktivning qiymatiga kiritiladi; qolgan qarz xarajatlari xarajat sifatida tan olinadi.

Loyiha kompaniyasi uchun bu shuni anglatadiki, kapitallashtirish shartlari bajarilgan boʻlsa, qurilish davridagi foizlar, komissiyalar va boshqa bogʻliq xarajatlar darhol foyda yoki zararga chiqarilmasligi kerak. Hisob-kitobni alohida yuritish lozim: qaysi transhlar boʻyicha, qaysi bosqichlarga, qaysi davr uchun. Hisob-kitob boʻlmasa, auditda uni orqaga qarab tiklashga toʻgʻri keladi.

Demontaj va maydonni tiklash

Stansiyalar abadiy emas, yer ijarasi shartnomalari va ruxsatnomalar esa koʻpincha uchastkani avvalgi holatda qaytarishni talab qiladi. Asosiy vositalar uchun IAS 16 dastlabki qiymatga obyektni demontaj qilish va olib chiqish hamda u joylashgan maydonni tiklash xarajatlarining taxminiy baholanishini kiritadi.

Juft qism — IAS 37 boʻyicha zaxira. Zaxira majburiyatni bajarish uchun pul mablagʻlari yoki boshqa iqtisodiy resurslar chiqib ketishi ehtimol boʻlsa tan olinadi; standart bunday majburiyatlarga, jumladan, yerni tozalash yoki obyektlarni tiklash boʻyicha yuridik yoki konstruktiv majburiyatlarni kiritadi. Demak, shartnoma yoki amaliyot uskunani demontaj qilishga majbur qilsa, majburiyat va stansiya qiymatining tegishli qismi xizmat muddati oxirida emas, boshidanoq aks ettiriladi.

Buning uchun xarajatlarning muhandislik baholashi, ekspluatatsiya muddati va diskontlash stavkasi haqidagi farazlar kerak. Barcha farazlar hujjatlashtirilishi lozim, chunki tekshiruvda koʻpincha aynan ular bahsga sabab boʻladi.

Kreditorlar kovenantlari va qarzni tasniflash

Loyiha moliyalashtirish kredit kelishuvlarida odatda moliyaviy kovenantlar boʻladi: qarzga xizmat koʻrsatish qoplanishi, qarz va kapital nisbati va boshqalar. Kreditni uzoq muddatli deb koʻrsatish mumkinligi ularning bajarilishiga bogʻliq. IASB bu boʻyicha oshkor etishlarni alohida yaxshiladi: IAS 1ga kiritilgan tuzatishlar kompaniyaning majburiyatni kamida oʻn ikki oyga kechiktirish huquqi kovenantlarga rioya qilishga bogʻliq boʻlganda taqdim etiladigan axborotga tegishli.

Shuning uchun moliyaviy model va hisob siyosati moslashtirilgan boʻlishi kerak: kreditor kovenantlarni tekshiradigan koʻrsatkichlar MHXS boʻyicha hisobot bilan bir xil maʼlumotlardan hisoblanishi lozim. Boshqaruv modeli bilan hisobot oʻrtasidagi nomuvofiqlik kreditor bilan bahslarning odatiy manbaidir.

Elektr energiyasi shartnomalari moliyaviy instrument sifatida

Elektr energiyasi yetkazib berish shartnomalarining bir qismi IFRS 9 boʻyicha hosila instrumentlar sifatida qaralishi mumkin. IASB elektr energiyasini xarid qilishning ayrim jismoniy shartnomalariga «oʻz ehtiyoji uchun» istisnosini qoʻllash haqida IFRS 9ga tuzatishlar chiqargan. Shartnomangizga qaysi tartib mos kelishi uning shartlariga bogʻliq, shuning uchun tasnifni har bir shartnoma boʻyicha alohida oʻtkazish kerak.

Nimalarni tayyorlash va xatodan qanday qochish

• Barcha shartnomalar reyestri: PPA, konsessiya kelishuvi yoki DXSH shartnomasi, kredit shartnomalari, yer ijarasi.
• Har bir shartnoma uchun IFRS 16 va IFRIC 12 boʻyicha yozma xulosa, u asoslangan shartlarga havola bilan.
• Kapitallashtiriladigan qarz xarajatlari hisob-kitobi, transhlar va davrlar boʻyicha taqsimlangan holda.
• Demontaj xarajatlarining muhandislik baholashi va farazlar tavsifi bilan zaxira hisob-kitobi.
• Kreditor kovenantlari jadvali, har bir hisobot sanasi uchun koʻrsatkichlar hisob-kitobi bilan.
• Barcha xulosalarni birinchi hisobotdan keyin emas, undan oldin auditor bilan kelishish.