Biznesni sotib olishda xarid narxini taqsimlash (PPA)

PPA ni qaysi sanadan boshlab hisoblash kerak

Barcha baholar xarid sanasiga bogʻlanadi — xaridor sotib olinayotgan kompaniya ustidan nazoratni qoʻlga kiritgan sana (IFRS 3, 8-band). Koʻpincha bu bitim yopilgan sana, ammo standart nazorat oʻtishi bundan oldinroq yoki keyinroq boʻlishi mumkinligini alohida taʼkidlaydi (9-band). Masalan, yozma kelishuv nazoratni yopilishdan oldin bersa, xarid sanasi shu oldingi sana boʻladi.

Shuning uchun birinchi qadam — sanani bitim hujjatlarida qayd etish: oldi-sotdi shartnomasi, boshqaruv organlari qarorlari, topshirish dalolatnomalari, ulush yoki aksiyalarga boʻlgan huquq oʻtganini tasdiqlovchi hujjatlar. Kurs, diskontlash stavkalari, aktivlar tarkibi va oʻlchov davri muddati shu sanaga bogʻliq.

PPA tartibi bosqichma-bosqich

Xarid sanasida aniqlanadigan aktivlar, qabul qilingan majburiyatlar va nazorat qilinmaydigan ulush gudvildan alohida tan olinadi (10-band), aktiv va majburiyatlar esa shu sanadagi haqqoniy qiymat boʻyicha baholanadi (18-band). Nazorat qilinmaydigan ulushni haqqoniy qiymat boʻyicha yoki aniqlanadigan sof aktivlardagi mutanosib ulush boʻyicha baholash mumkin (19-band) — tanlov har bir bitim uchun alohida qilinadi.

• Xarid sanasini va berilgan haq summasini, shu jumladan kechiktirilgan va shartli toʻlovlarni aniqlash.
• Sotib olinayotgan kompaniyaning aniqlanadigan aktiv va majburiyatlari roʻyxatini tuzish — shu jumladan uning balansida yoʻq boʻlganlarini, masalan mijozlar bazasi yoki tovar belgisini.
• Har bir moddani xarid sanasidagi haqqoniy qiymat boʻyicha baholash.
• 100% dan kam sotib olingan boʻlsa, nazorat qilinmaydigan ulushni aniqlash.
• Sotib olingan aktiv va majburiyatlar boʻyicha kechiktirilgan soliqlarni hisoblash.
• Natijalarni solishtirib, gudvilni koʻrsatish yoki foydali xarid daromadi sabablarini tekshirish.

Gudvildan alohida nimalar baholanadi

Aniqlanuvchanlik mezonlariga javob beradigan nomoddiy aktivlar gudvildan alohida tan olinadi (B31-band). Amalda bu koʻpincha mijozlar bazasi, tovar belgilari, litsenziyalar va dasturiy taʼminot huquqlari boʻladi, hatto sotuvchi ularni balansda aks ettirmagan boʻlsa ham. Aniqlanadigan aktiv sifatida ajratib boʻlmaydigan hamma narsa gudvilda qoladi.

Sotib olingan aktiv va qabul qilingan majburiyatlar boʻyicha kechiktirilgan soliqlar IAS 12 boʻyicha hisoblanadi (IFRS 3, 24-band). Aktivlarni haqqoniy qiymatgacha qayta baholash odatda vaqtinchalik farqlar hosil qiladi, shuning uchun gudvilni qayd etishdan oldin soliq taʼsirini hisoblash kerak — aks holda yakuniy summa kam yoki koʻp chiqadi.

Baholovchi roli va haqqoniy qiymat

IFRS 13 haqqoniy qiymatni baholash sanasida bozor ishtirokchilari oʻrtasidagi oddiy bitimda aktivni sotishda olinadigan yoki majburiyatni topshirishda toʻlanadigan narx, yaʼni chiqish narxi deb taʼriflaydi. Xaridorning aktivdan boshqacha foydalanish niyati bu narxga taʼsir qilmaydi.

Standart mustaqil baholovchini jalb qilishni majburiy deb talab qilmaydi, ammo murakkab nomoddiy aktivlar, koʻchmas mulk va uskunalar uchun uning ishtiroki odatda oqlanadi: baholovchi usulni tanlaydi, stavkalar va farazlarni asoslaydi. Buxgalteriya unga shartnomani, bitimning moliyaviy modelini, xarid sanasidagi balansni va biznes tavsifini oldindan topshirishi kerak. Baholovchi xulosasi auditor tekshiradigan asosiy hujjat, shuning uchun unda baholash sanasi, farazlar va maʼlumot manbalari koʻrsatilishi lozim.

Hisob-kitob namunasi

Shartli raqamlardagi misol. Kompaniya boshqa kompaniyaning 100% ini 100 mln shartli birlikka sotib oladi. Xarid sanasida aniqlanadigan aktivlarning haqqoniy qiymati — 90, majburiyatlar — 20, yaʼni sof aktivlar — 70. Soddalik uchun soliq taʼsiri hisobga olinmaydi. Gudvil 100 − 70 = 30 ga teng.

Toʻrt oy oʻtgach baholovchi mijozlar bazasi hisob-kitobini yakunlaydi va uni dastlabki summadan 10 ga yuqori baholaydi. Aktiv bahosining oshishi gudvilni kamaytiradi (48-band): endi u 20 ni tashkil etadi. Tuzatish hisob xarid sanasida yakunlangandek aks ettiriladi, taqqoslanadigan maʼlumotlar va amortizatsiya qayta hisoblanadi (49-band). Sof aktivlar narxdan oshib ketsa, foydali xarid daromadini tan olishdan oldin xaridor barcha aktiv va majburiyatlar aniqlanganini va toʻgʻri baholanganini qayta tekshirishi shart (36-band).

Dastlabki summalar va oʻlchov davri

Bitim sodir boʻlgan hisobot davri oxirigacha hisob yakunlanmagan boʻlsa, tugallanmagan moddalar boʻyicha hisobotda dastlabki summalar koʻrsatiladi (45-band). Oʻlchov davrida ular retrospektiv tuzatiladi — lekin faqat xarid sanasida mavjud boʻlgan faktlar va holatlar haqidagi yangi maʼlumotga asoslanib.

Oʻlchov davri xaridor kerakli maʼlumotni olishi bilan yoki uni olib boʻlmasligini tushunishi bilan tugaydi. Har holda u xarid sanasidan boshlab bir yildan oshmaydi (45-band). Yaʼni noyabrda yopilgan bitim uchun aniqlashtirishning yakuniy muddati — keyingi yil noyabri. Aniqlashtirishni yangi voqeadan ajratishda 47-band yordam beradi: xarid sanasidan keyin tez orada olingan maʼlumot, bir necha oydan keyin olinganiga qaraganda, shu sanadagi holatlarni aks ettirish ehtimoli yuqoriroq.

Oʻlchov davri tugagach, bitimning hisobi faqat IAS 8 ga muvofiq xatoni tuzatish uchun qayta koʻrib chiqiladi (50-band).

Bitim xarajatlari va odatiy xatolar

Bitim xarajatlari — maslahatchilar, yuristlar, buxgalterlar, baholovchilar xizmatlari haqi — xarid narxiga kirmaydi: ular xarajatlar sodir boʻlgan va xizmatlar olingan davrlarda xarajat sifatida tan olinadi (53-band). Istisno — qarz va kapital qimmatli qogʻozlarini chiqarish xarajatlari, ular IAS 32 va IAS 39 boʻyicha hisobga olinadi.

• baholashni nazorat olingan sanaga emas, shartnoma imzolangan sanaga bogʻlash;
• haqqoniy qiymat oʻrniga sotib olinayotgan kompaniyaning balans qiymati boʻyicha baholash;
• sotuvchi balansida yoʻq nomoddiy aktivlarni eʼtiborsiz qoldirish;
• kechiktirilgan soliqlar va shartli toʻlovlarni unutish;
• bitim xarajatlarini xarid narxiga qoʻshish;
• gudvilni «moslashtirish» uchun xarid sanasidan keyingi voqealar maʼlumotidan foydalanish.