Konsessiyalar va DXSh MHXS boʻyicha: IFRIC 12 «Xizmat konsessiyasi kelishuvlari»

IFRIC 12 qachon qoʻllanadi

Talqin operator hisobini tartibga soladi. Konsessiyani beruvchi tomon hisobini u tartibga solmaydi: matnda grantorda aks ettirish tartibi unda belgilanmagani aniq aytilgan (9-band). Bunday kelishuvlarni koʻpincha «qurish — ishlatish — topshirish» (build-operate-transfer) va shunga oʻxshash atamalar bilan ataydilar (2-band).

IFRIC 12 ni qoʻllash uchun ikki shart bir vaqtda bajarilishi kerak (5-band). Birinchisi: grantor operator infratuzilma yordamida qanday xizmatlar koʻrsatishi, kimga va qanday narxda koʻrsatishini nazorat qiladi yoki tartibga soladi. Ikkinchisi: grantor kelishuv muddati oxirida infratuzilmadagi har qanday muhim qoldiq ulushni egalik, foydalanish huquqi yoki boshqa yoʻl bilan nazorat qiladi.

Narx ustidan nazorat toʻliq boʻlishi shart emas: narxni grantor, shartnoma yoki tartibga soluvchi, masalan, chegaraviy qiymat orqali tartibga solishi yetarli. Bunda shart mohiyati boʻyicha baholanadi, mohiyatsiz shartlar, masalan, faqat ehtimoldan yiroq holatlarda ishlaydigan chegara, hisobga olinmaydi (AG3). Ikkala shart bajarilsa, operator obyektni grantor nomidan faqat boshqaradi, garchi boshqaruvda keng erkinligi boʻlsa ham: nazoratni boshqaruvdan farqlash kerak (AG5).

Nega obyekt asosiy vosita emas

IFRIC 12 doirasidagi infratuzilma operatorning asosiy vositasi sifatida tan olinmaydi, chunki shartnoma operatorga obyektdan foydalanishni nazorat qilish huquqini bermaydi (11-band). Operator jamoat xizmatini shartnoma shartlari asosida grantor nomidan koʻrsatish uchun obyektdan foydalanish imkoniga ega boʻladi.

Operator xizmat koʻrsatuvchi sifatida qaraladi: u infratuzilmani quradi yoki modernizatsiya qiladi, soʻngra belgilangan muddat davomida ishlatadi va xizmat koʻrsatadi. Ikkala turdagi xizmatlar tushumini u IFRS 15 boʻyicha tan oladi va baholaydi (13-band). Amaliy oqibat: qurilish xarajatlari asosiy vositalar qiymatiga emas, qurilish xizmatlarining tannarxiga kiradi va bunday obyektga IAS 16 qoidalari boʻyicha amortizatsiya hisoblanmaydi.

Alohida eslatma: operator kelishuvga kirishdan oldin asosiy vosita sifatida tan olgan obyektlar uchun talqin hisobni belgilamaydi, ularni hisobdan chiqarish IAS 16 talablari bilan tartibga solinadi (8-band).

Moliyaviy aktiv modeli

Moliyaviy aktiv operator qurilish xizmatlari uchun grantordan (yoki uning topshirigʻi bilan) pul yoki boshqa moliyaviy aktivni olishga shartsiz shartnoma huquqiga ega boʻlgan darajada tan olinadi, bunda grantor toʻlovdan bosh tortishda deyarli erkin emas — odatda kelishuv sud tartibida majburiy ijro etilishi mumkin boʻlgani uchun (16-band). Grantor shartnoma boʻyicha aniq yoki aniqlanadigan summalarni yoki foydalanuvchilardan yigʻilgan toʻlovlar bilan bunday summalar oʻrtasidagi farqni toʻlashga majburlansa, shartsiz huquq mavjud, hatto toʻlov operatorning sifat yoki samaradorlik talablariga rioya qilishiga bogʻliq boʻlsa ham.

Keyingi hisob IFRS 9 boʻyicha yuritiladi: grantordan olinadigan summa amortizatsiyalangan qiymat, boshqa jami daromad orqali haqqoniy qiymat yoki foyda yoki zarar orqali haqqoniy qiymat boʻyicha baholanadi (24-band). Dastlabki ikki variantda samarali foiz stavkasi usuli boʻyicha hisoblangan foizlar foyda yoki zararda tan olinadi (25-band). Moliyaviy vosita boʻyicha ochib berish IFRS 7 boʻyicha, taqdim etish esa IAS 32 boʻyicha amalga oshiriladi (23-band).

Bu model uchun odatiy holat — «mavjudlik uchun toʻlov»: byudjet foydalanuvchilar soniga bogʻliq boʻlmagan holda operatorga belgilangan summalarni toʻlaydi.

Nomoddiy aktiv modeli

Nomoddiy aktiv operator jamoat xizmati foydalanuvchilaridan haq undirish huquqini (litsenziyani) olgan darajada tan olinadi (17-band). Bunday huquq pulga shartsiz huquq emas: summalar aholi xizmatdan qanchalik foydalanishiga bogʻliq. Misol — pulli yoʻl, bunda operator daromadi transport oqimiga qarab belgilanadi.

Keyingi hisob IAS 38 boʻyicha yuritiladi (26-band). Amaliy natija: aktivga huquq muddati davomida amortizatsiya hisoblanadi, talab xavfi esa operatorda qoladi. Bu talab xavfini grantor koʻtaradigan moliyaviy aktiv modelidan tub farq.

Qarz boʻyicha foizlar ham modelga bogʻliq. Operatorda nomoddiy aktivga shartnoma huquqi boʻlsa, kelishuvga tegishli foizlar qurilish bosqichida IAS 23 boʻyicha kapitallashtiriladi; boshqa hollarda ular yuzaga kelgan davrning xarajati sifatida tan olinadi (22-band).

Aralash model va shartnoma aktivi

Agar qurilish qisman moliyaviy aktiv bilan, qisman haq undirish huquqi bilan toʻlansa, operator har bir qismni alohida hisobga oladi (18-band). Taqdim etilgan evaz xususiyati shartnoma shartlari boʻyicha va, agar mavjud boʻlsa, tegishli shartnoma huquqi boʻyicha aniqlanadi (19-band).

Qurilish yoki modernizatsiya davrida evazning ikkala turi IFRS 15 ga muvofiq shartnoma aktivi sifatida tasniflanadi (19-band). Moliyaviy va nomoddiy aktivga ajratish keyingi hisob uchun muhim, shuning uchun shartnoma shartlarini hisobot tayyorlashda emas, qurilish boshlanishidan oldin tahlil qilgan maʼqul.

Hisob-kitob misoli (shartli raqamlar, amaliyotdan emas): shartnoma qurilish xizmatlari qiymatining 60 foizini grantor operatorga toʻlashga majburlanishini, qolgan 40 foizi uchun operator foydalanuvchilardan haq undirish huquqini olishini nazarda tutadi. Qurilish tushumi ikki qismga shu nisbatda taqsimlanadi: 60 foizi samarali stavka boʻyicha foizli daromadli moliyaviy aktivni, 40 foizi amortizatsiyalanadigan nomoddiy aktivni tashkil etadi. Qurilish xizmatlarining haqqoniy qiymati 100 mln shartli birlik boʻlsa, 60 mln moliyaviy aktiv, 40 mln nomoddiy aktiv sifatida aks ettiriladi.

Xizmat koʻrsatish va tiklash majburiyatlari

Shartnoma koʻpincha operatorni obyektni belgilangan holatda saqlashga yoki grantorga topshirishdan oldin belgilangan holatga keltirishga majbur qiladi. Bunday majburiyatlar, modernizatsiya elementidan tashqari, IAS 37 boʻyicha tan olinadi va baholanadi — hisobot sanasidagi joriy majburiyatni bajarish uchun zarur xarajatlarning mumkin boʻlgan eng aniq bahosi boʻyicha (21-band).

Kelishuv muddatida obyektning bir qismini almashtirish kerak boʻlsa, masalan, yoʻlning ustki qatlami yoki bino tomi, obyekt yaxlit sifatida koʻriladi (AG6). Modernizatsiya xarajatlari IFRS 15 boʻyicha qurilish xizmatlari sifatida hisobga olinadi (14-band).

Agar grantor operatorga boshqa aktivlarni bersa, operator ularni oʻzida qoldirishi mumkin va ular xizmatlar uchun evaz tarkibiga kirsa, ular IAS 20 maʼnosidagi davlat yordami hisoblanmaydi va IFRS 15 boʻyicha bitim narxining qismi sifatida hisobga olinadi (27-band).

Odatiy xatolar va auditga nimalar tayyorlash kerak

• 5-banddagi ikkala shart bajarilganiga qaramay, obyekt asosiy vositalarda qoldirilib, IAS 16 boʻyicha amortizatsiya hisoblanadi;
• talab xavfini kim koʻtarishi tekshirilmagan, shuning uchun notoʻgʻri model tanlangan — nomoddiy aktiv oʻrniga moliyaviy aktiv yoki aksincha;
• aralash evazda qismlar ajratilmagan va butun evaz bitta aktivga tegishli deb olingan;
• xizmat koʻrsatish va tiklash boʻyicha zaxiralar IAS 37 boʻyicha baholanmagan, modernizatsiya elementi hisobga olinmagan;
• qarz foizlari kapitallashtirilmagan yoki nomoddiy aktivga shartnoma huquqisiz kapitallashtirilgan;
• konsessiya boʻyicha ochib berish SIC-29 boʻyicha qilinmagan: ochib berish talablari shu alohida hujjatga chiqarilgan (10-band).
• Audit uchun konsessiya yoki DXSh shartnomasini barcha ilovalari bilan, 5-band shartlari tahlilini, tanlangan modelning asoslanishini, evazni taqsimlash hisob-kitobini, grantor toʻlovlari jadvalini, tiklash majburiyatlari baholarini va kapitallashtiriladigan foizlar hisob-kitobini tayyorlang.

Alohida holatlar: ijara va birinchi qoʻllash

Infratuzilmaning bir qismi jismonan ajraladigan, mustaqil ishlay oladigan va toʻliq tartibga solinmaydigan maqsadlarda ishlatilsa, u alohida tahlil qilinadi (AG7). Operator bunday qismdan foydalanish huquqiga ega boʻlsa, mohiyatan bu grantordan ijara boʻlishi mumkin va u IFRS 16 boʻyicha hisobga olinadi (AG8).

Talqin 2008-yil 1-yanvarda yoki undan keyin boshlanadigan yillik davrlar uchun qoʻllanadi (28-band). Amalda boshqa narsa muhimroq: birinchi qoʻllash IAS 8 boʻyicha retrospektiv amalga oshiriladi, muayyan kelishuv uchun bu imkonsiz boʻlsa, avvalgi balans qiymatlaridan foydalanish va qadrsizlanishni tekshirish bilan soddalashtirilgan tartib amal qiladi (29–30-bandlar).