MHXS boʻyicha hisobotda QQS: qaytarilmaydigan kirish QQS va byudjetdan qaytarish

Boshlangʻich nuqta: hisobga olish haqida Soliq kodeksi nima deydi

Hisobga olish huquqi avtomatik emas. Soliq kodeksining 266-moddasiga koʻra, soliq toʻlovchi haqiqatda olingan tovarlar (xizmatlar) boʻyicha soliq summasini bir vaqtda quyidagi shartlar bajarilganda hisoblangan soliqni kamaytirishga haqli: tovarlar soliqqa tortiladigan faoliyatda ishlatiladi, taʼminotchi — QQS toʻlovchisidan soliq summasi alohida ajratilgan hisobvaraq-faktura olingan, import qilinganda esa soliq byudjetga toʻlangan.

Kodeksning 267-moddasi hisobga olinmaydigan summalarni sanab oʻtadi. Ular orasida — vakillik xarajatlari boʻyicha soliq, soliqdan ozod qilingan aylanmalar uchun tovarlar (xizmatlar) olishdagi soliq, shuningdek foyda soligʻi hisoblanganda xarajatlari chegirilmaydigan oʻz ehtiyojlari uchun tovarlar (xizmatlar) boʻyicha soliq. 2026-yildan yuqori xavfli hisobvaraq-fakturalar qoidasi qoʻshilgan: ular boʻyicha soliq xaridorlarda hisobga olinmaydi, soliq alohida tartibda toʻlangan hollar bundan mustasno.

Qaytarilmaydigan kirish QQS: kapitallashtirish yoki xarajatga chiqarish

Asosiy holatda soliq normasi va MHXS normasi natijasi bir xil. Kodeksning 267-moddasi toʻgʻridan-toʻgʻri aytadi: hisobga olinmaydigan soliq summasi, agar 268–270-moddalarda boshqacha koʻzda tutilmagan boʻlsa, olingan tovarlar (xizmatlar) qiymatida hisobga olinadi. MHXSda ham shu mantiq: IAS 16 asosiy vositaning dastlabki qiymatiga xarid narxini qaytarilmaydigan xarid soliqlari bilan birga kiritadi, IAS 2 esa zaxiralar qiymatiga barcha xarid xarajatlarini kiritadi.

Hisobotdagi yozuvlar uchun amaliy xulosa:

• asosiy vosita boʻyicha qaytarilmaydigan QQS uning dastlabki qiymatini oshiradi va keyin amortizatsiya orqali oʻtadi;
• zaxiralar boʻyicha qaytarilmaydigan QQS ularning tannarxiga kiradi va sotilganda xarajatga chiqadi;
• aktiv hosil qilmaydigan xizmatlar (masalan, vakillik xarajatlari) boʻyicha qaytarilmaydigan QQS davr xarajati sifatida tan olinadi;
• qaytariladigan QQS aktiv qiymatiga kiritilmaydi — u byudjetdan talab sifatida alohida aks ettiriladi.

Qisman soliqqa tortiladigan faoliyat: alohida va proporsional usullar

Kompaniya bir vaqtda soliqqa tortiladigan va soliqdan ozod aylanmalarni amalga oshirsa, Soliq kodeksining 268-moddasiga koʻra hisobga olishga faqat soliqqa tortiladigan aylanmaga toʻgʻri keladigan soliq ulushi qabul qilinadi. Usul — soliq toʻlovchining tanloviga koʻra alohida va (yoki) proporsional; proporsiya taqvim yili davomida jamlanma yakun bilan soliqqa tortiladigan aylanmaning umumiy aylanmadagi solishtirma ulushi boʻyicha hisoblanadi.

Hisobot uchun hisobga olinmagan qism muhim. Soliq qoidalariga koʻra, proporsional usulda hisobga olinmagan soliq foyda soligʻi hisoblanganda chegiriladigan xarajatlar tarkibiga kiradi. MHXSda bu qismni xarajatlar tabiati boʻyicha taqsimlash kerak: aktivga tegishlisi kapitallashtiriladi, qolgani xarajat boʻladi. Soliq proporsiyasi oʻzi hisob siyosatini belgilamaydi, lekin hisob-kitob uchun ishchi baza boʻlib xizmat qiladi.

Alohida qoida: joriy davrda soliqqa tortiladigan aylanmalar ulushi 5 foizdan oshmasa, soliq toʻlovchi soliqni olingan tovarlar qiymatiga toʻliq oid qilishga haqli. Bu tartibni ham MHXS boʻyicha hisob siyosati bilan kelishib, ahamiyatlilik nuqtai nazaridan tekshirish kerak.

Byudjetdan qaytariladigan QQS: hisobotda qanday koʻrsatish

Qaytarish summasi — davlatga nisbatan talab huquqi. Soliq kodeksining 274-moddasi uni odatda soliq boʻyicha kelgusi toʻlovlar hisobiga oʻtkazadi, soliq hisobotida soliq organlarini xabardor qilib, hisobvaraqqa qaytarishni ham ruxsat etadi. Kameral tekshiruv natijasida qaytarish toʻgʻrisida qaror qabul qilinsa, summa xabarnoma sanasidan boshlab oʻttiz kundan kechiktirmay qaytariladi; tezlashtirilgan tartibda — yetti kun ichida.

Hisobotda bu quyidagicha koʻrinadi.

Qaytariladigan QQS qoldigʻi aktivlarning alohida moddasi sifatida koʻrsatiladi. Uni foyda soligʻi yoki boshqa soliqlar boʻyicha majburiyatlar bilan qisqartirish shart emas. Moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda oʻzaro hisob-kitob faqat standart talab qilganda yoki ruxsat berganda mumkin — bu IAS 1 ning offsetting boʻyicha umumiy tamoyili.

Qisqa muddatli va uzoq muddatli qismga ajratish talabni amalga oshirishning kutilayotgan muddatiga bogʻliq: yaqin toʻlovlar hisobiga oʻtkazish — qisqa muddatli aktiv; agar qaytarish muntazam choʻzilsa, buni alohida baholash va ochib berish kerak.

Munozarali QQS va umidsiz talab

«Qaytariladigan QQS» aktivi uchun xavf — hisobga olishni rad etish. Kodeksning 269-moddasi avval hisobga olingan soliqni tuzatish hollarini sanaydi: tovarni soliqdan ozod aylanma uchun ishlatish, meʼyordan ortiq yaroqsiz boʻlish yoki yoʻqolish, hisobvaraq-faktura haqiqiy emas deb topilishi, toʻlovchi maqomini yoʻqotish. Soliq organlari, agar hisobga olish huquqi yolgʻon yoki koʻrinishdagi bitimdan kelib chiqqanligi dalillari boʻlsa, hisobga olishni bekor qilishga yoki tuzatishga haqli.

Rad etish ehtimoli yuqori boʻlsa, avval aktiv umuman mavjudmi, degan savolni hal qilish kerak. IAS 37 shartli aktivlarni tan olinadigan aktivlardan ajratadi: shartli aktiv tan olinmaydi, naflar kelishi amalda aniq boʻlsa esa aktiv tan olinadi. Munozarali summa uchun bu shuni anglatadi: aktiv faqat qaytarish hujjatlar bilan yetarlicha asoslangan qismida koʻrsatiladi, qolgani — ochib berish yoki xarajat.

Baholash uchun hujjatlar: hisobvaraq-faktura, taʼminotchining toʻlovchi sifatida roʻyxatdan oʻtganligi tasdigʻi, proporsiya hisob-kitobi, soliq organi bilan yozishmalar, kameral tekshiruv qarori.

Hisob-kitob misoli (shartli raqamlar)

Kompaniya uskunani QQSsiz 10 000 shartli birlikka sotib oladi, hisobvaraq-fakturadagi QQS — 1 200. Uskuna soliqqa tortiladigan faoliyatda ishlatilsa va 266-modda shartlari bajarilgan boʻlsa, 1 200 qaytariladigan QQS sifatida koʻrsatiladi, uskuna qiymati esa 10 000 ga teng. Uskuna soliqdan ozod aylanmalar uchun moʻljallangan boʻlsa, 267-modda hisobga olishga yoʻl qoʻymaydi va dastlabki qiymatga 11 200 kiritiladi.

Uskuna aralash ishlatilsa va proporsiya boʻyicha soliqqa tortiladigan aylanma ulushi 60 % ni tashkil qilsa, 720 hisobga olinadi, 480 esa qaytarilmaydigan qism boʻlib, MHXSda aktiv qiymatini oshiradi. Bu faqat mexanizmni koʻrsatish uchun misol; haqiqiy proporsiya kompaniya maʼlumotlari boʻyicha hisoblanadi.

Odatiy xatolar

• hisobga olish huquqini tekshirmasdan butun QQSni aktiv qiymatiga kapitallashtirish;
• tasdiqlovchi hisobvaraq-faktura va taʼminotchi maqomini tekshirmasdan qaytariladigan QQSni aks ettirish;
• qaytariladigan QQSni boshqa soliqlar boʻyicha majburiyatlar bilan qisqartirish;
• hisobotni tayyorlashda Soliq kodeksining 269-moddasi boʻyicha tuzatishlarni eʼtiborsiz qoldirish;
• aktivlar aralash ishlatilganda hisob siyosatida qoida yoʻqligi.