MHXS boʻyicha hisobotda kriptoaktivlar: nomoddiy aktivmi yoki tovar-moddiy zaxira

IFRIC qarori qaysi aktivlar haqida

Qoʻmita har qanday raqamli aktivni emas, balki «kriptovalyuta» deb atagan tor guruhni koʻrib chiqdi. Uning uchta belgisi bir vaqtda boʻlishi shart: bu taqsimlangan reyestrda yozilgan va kriptografik himoyaga ega raqamli yoki virtual valyuta; uni davlat organi yoki boshqa tomon chiqarmagan; u egasi bilan boshqa shaxs oʻrtasida shartnoma yuzaga keltirmaydi.

Amaliy xulosa: emitentga talab huquqini beradigan tokenlar (masalan, aktivlar bilan taʼminlangan yoki loyihada ulush beradigan) bu qarorga kirmaydi. Ularni tasniflash alohida masala, odatda IFRS 9 va IAS 32 boʻyicha va aniq token shartlariga qarab hal etiladi.

Qaror aynan kriptovalyutani saqlashga (holdings) bagʻishlangan. Mayning kompaniyasining uskuna va elektr energiyasi xarajatlari unda alohida koʻrilmagan — bu kasbiy mulohaza va hisob siyosati masalasi.

Nega bu pul ham, moliyaviy aktiv ham emas

Qoʻmita ikki «pulga oid» variantni ketma-ket rad etdi. Birinchidan, kriptovalyuta pul mablagʻlari emas: hisobotdagi barcha operatsiyalar oʻlchanadigan almashuv vositasi va pul birligi boʻlgan birorta kriptovalyuta yoʻq. Ikkinchidan, u moliyaviy aktiv emas: boshqa tashkilot kapitalidagi ulush ham, shartnomaviy huquq ham emas.

Demak, kriptovalyutaning oʻziga IFRS 9 qoʻllanmaydi. Qolgani IAS 38 — yoki odatiy faoliyatda sotish maqsadi boʻlsa, IAS 2.

IAS 38 boʻyicha nomoddiy aktiv: qachon va qanday

Qoʻmita kriptovalyuta nomoddiy aktiv taʼrifiga ikki asosda mos kelishini taʼkidladi: uni egasidan ajratib, alohida sotish yoki oʻtkazish mumkin va u qatʼiy yoki aniqlanadigan miqdordagi pul birliklarini olish huquqini bermaydi.

IAS 38 ning tipik holati — kompaniya kriptovalyutani investitsiya sifatida, kontragentlar bilan hisob-kitob uchun yoki muntazam sotish maqsadisiz mayning natijasi sifatida saqlaydi. Asosiy model — boshlangʻich qiymat minus toʻplangan amortizatsiya. Foydali xizmat muddati noaniq deb topilsa, amortizatsiya hisoblanmaydi, ammo aktiv har yili qadrsizlanishga sinaladi.

Auditor uchun asosiy tekshiruv shu yerda: rahbariyat muddatni qaysi asosda noaniq deb topdi va har bir hisobot sanasida qadrsizlanish sinovi qanday oʻtkazilmoqda. Balans sanasidagi kotirovkalar pasayishi bevosita shu tekshiruvga tushadi.

IAS 2 boʻyicha zaxiralar va broker-treyderlar

Kompaniya kriptovalyutani odatiy faoliyat jarayonida sotish uchun saqlasa, bu uning zaxirasi va IAS 2 qoʻllanadi. Zaxiralar ikki kattalikning eng kichigi bilan baholanadi: tannarx va sof sotish qiymati. Sof sotish qiymati — taxminiy sotish bahosi minus yakunlashga taxminiy xarajatlar va sotish uchun zarur xarajatlar.

Alohida holat — broker-treyder. Bu boshqalar uchun yoki oʻz hisobidan tovarlarni sotib oladigan yoki sotadigan tashkilot. Bunday kompaniyalar uchun IAS 2 (3(b)-band) zaxiralarni sotish xarajatlarini chegirgan holda haqqoniy qiymatda baholashga yoʻl qoʻyadi. Marja uchun oʻz balansida ishlaydigan kripto-birja yoki ayirboshlash xizmati oʻzi shu taʼrifga mosligini tekshirishi va xulosani hisob siyosatida qayd etishi kerak.

Shartli misol, faqat tushuntirish uchun. Ayirboshlash xizmati qayta sotish uchun 10 birlik kriptovalyuta saqlaydi, har biri 100 shartli birlikdan olingan. Hisobot sanasida sotish bahosi — 80, bitim xarajatlari — 2. Sof sotish qiymati — 78, «eng kichigi» qoidasiga koʻra zaxiralar 1 000 oʻrniga 780 da baholanadi, 220 farq hisobdan chiqariladi. Sotish xarajatlarini chegirgan holda haqqoniy qiymatda baholaydigan broker-treyder shu sanada xuddi shu natijani oladi, lekin uning uchun narx oshishi ham foydaga tushadi.

Izohlarda ochib berish

IFRIC qarori nimani ochib berish kerakligini aniq sanaydi. Zaxiralar tarkibidagi kriptovalyuta uchun — IAS 2 talablari (36–39-bandlar), IAS 38 uchun — 118–128-bandlar. Agar qismi haqqoniy qiymatda baholansa, IFRS 13 ning ochib berish talablari (91–99-bandlar) qoʻshiladi.

Alohida — rahbariyat mulohazalari. IAS 2 va IAS 38 oʻrtasidagi tanlov hisobotdagi summalarga eng katta taʼsir qilgan mulohazalarga kirsa, ularni IAS 1 ning 122-bandi boʻyicha ochib berish kerak. Yana bir jihat: hisobot sanasidan keyin kriptovalyuta haqqoniy qiymatining sezilarli oʻzgarishi IAS 10 boʻyicha tuzatilmaydigan hodisa sifatida baholanadi va zarur boʻlsa ochib beriladi.

• tasnif (IAS 2 yoki IAS 38) va mulohaza asosi;
• baholash usuli va, qoʻllansa, kotirovka manbai;
• qadrsizlanish va sof sotish qiymatigacha hisobdan chiqarish;
• narx sezilarli oʻzgargan boʻlsa, hisobot sanasidan keyingi hodisalar.

Oʻzbekiston tartibi nimani qoʻshadi

MHXS tasnifni belgilaydi, lekin kim faoliyat yuritishi mumkinligini belgilamaydi. Oʻzbekistonda kripto-aktivlar muomalasini Prezidentning ПП-3832-son qarori tartibga soladi: kripto-aktiv sifatida qiymatga va egasiga ega boʻlgan, taqsimlangan maʼlumotlar reyestridagi raqamli yozuvlar majmuasidan iborat mulkiy huquq tan olingan. Bu huquqiy taʼrif, u IAS 38 va IAS 2 mezonlarini almashtirmaydi.

Mayning majburiy roʻyxatdan oʻtishga tobe va litsenziyalanadigan faoliyat turi hisoblanmaydi. Xizmat provayderlari (kripto-birja, mayning-pul, kripto-depozitariy, kripto-doʻkon) faqat rezident yuridik shaxslar boʻlishi mumkin. Hisobot uchun bu shuni anglatadi: kripto-operatsiyalardan tushumni modelga kiritishdan oldin kompaniya maqomi va ruxsat hujjatlarini tekshirish kerak.

Alohida masala — soliqlar. Qarorda 2029-yil 1-yanvargacha kripto-aktivlar muomalasi bilan bogʻliq operatsiyalar soliq solish obyekti emasligi belgilangan. MHXS hisobotidagi kechiktirilgan soliqlar va soliq boʻyicha ochib berish bu norma aniq operatsiyalarga qanday qoʻllanishiga bogʻliq, shuning uchun ifodani soliq maslahatchisi bilan kelishgan maʼqul.

Harakatlar tartibi va tipik xatolar

Amaliy tartib quyidagicha: har bir aktiv turi uchun biznes-modelni tavsiflash, IFRIC qaroridagi uch belgini tekshirish, standartni tanlash, uni hisob siyosatida yozish va ichki hisob faqat yakuniy qoldiqni emas, ochib berish uchun maʼlumotlarni ham berishiga ishonch hosil qilish.

• odatiy faoliyatda sotish maqsadi boʻlmagan mayner uchun IAS 2 ni «odatga koʻra» qoʻllash;
• IFRIC qarorini emitentga talab huquqini beruvchi tokenlarga ham tatbiq etish;
• foydali xizmat muddati va qadrsizlanish sinovi haqidagi mulohazani yozma qayd etmaslik;
• balans sanasidagi narxni va undan keyingi hodisalarni eʼtiborsiz qoldirish;
• kripto-aktivning mahalliy taʼrifini MHXS mezonlari bilan aralashtirish.