MHXS (IFRS) 11 «Qoʻshma faoliyat»: qoʻshma operatsiyalar va xorijiy hamkor bilan qoʻshma korxona

Qoʻshma kelishuv va qoʻshma nazorat nima

Qoʻshma kelishuv (joint arrangement) — ikki yoki undan ortiq tomon qoʻshma nazoratga ega boʻlgan kelishuvdir. Qoʻshma nazorat — shartnomada mustahkamlangan nazoratning boʻlinishi; u faqat muhim faoliyat turlari boʻyicha qarorlar tomonlarning yakdil roziligini talab qilgandagina mavjud boʻladi (IFRS 11, 7-band). Boshqacha aytganda, hech bir tomon asosiy qarorni yakka oʻzi qabul qila olmaydi va har biri qolganlarning qarorini toʻxtatib qoʻya oladi.

Standart eslatadi: qoʻshma kelishuvda hech bir tomon kelishuvni mustaqil ravishda nazorat qilmaydi (10-band). Agar nazorat bitta ishtirokchida boʻlsa, bu endi IFRS 11 emas, IFRS 10 boʻyicha konsolidatsiya masalasi. Ulushingiz bor, lekin asosiy qarorlarda veto huquqingiz boʻlmasa, kelishuvda ishtirok etasiz, ammo qoʻshma nazoratga ega emassiz — bunday tomonlar uchun hisob alohida tartibga solingan (pastga qarang).

Qoʻshma kelishuvlar faqat ikki turda boʻladi: qoʻshma operatsiya yoki qoʻshma korxona (6-band). Uchinchi variant yoʻq, shuning uchun tasniflash majburiy.

Ikki tur: huquq va majburiyatlardagi farq

Qoʻshma operatsiya — qoʻshma nazoratga ega tomonlar kelishuvga tegishli aktivlarga huquqqa ega boʻladigan va majburiyatlar boʻyicha javobgar boʻladigan kelishuv (15-band). Qoʻshma korxona — qoʻshma nazoratga ega tomonlar kelishuvning sof aktivlariga huquqqa ega boʻladigan kelishuv (16-band). Butun tasniflash shu savolga keladi: aktivlarga bevosita egalik qilasiz va qarzlar boʻyicha toʻgʻridan-toʻgʻri javob berasizmi yoki sizga faqat alohida tuzilmaning sof natijasidagi ulush tegishlimi.

Mezon — shartnoma nomi ham, ulush foizi ham emas. Standart huquq va majburiyatlarni baholashda kelishuvning tuzilmasi va tashkiliy-huquqiy shaklini, tomonlar shartnomasi shartlarini va zarur boʻlganda boshqa fakt va holatlarni hisobga olishni talab qiladi (17-band). Bu yerda professional mulohaza muqarrar, shuning uchun uning mantiqini hujjatlashtirish kerak.

Kelishuv turini aniqlash tartibi

Buxgalter yoki moliya direktori uchun amaliy tartib:

• 1-qadam. Qoʻshma nazorat borligiga ishonch hosil qiling: qoʻshma faoliyat toʻgʻrisidagi shartnoma yoki ustavni oʻqib, qaysi qarorlar yakdil rozilikni talab qilishini toping.
• 2-qadam. Alohida tuzilma (yuridik shaxs yoki boshqa ajratilgan shakl) bor-yoʻqligini aniqlang. Agar kelishuv alohida tuzilma orqali rasmiylashtirilmagan boʻlsa, bu qoʻshma operatsiya (B16): aktivlarga huquqlar va majburiyatlar shartnomadan bevosita kelib chiqadi.
• 3-qadam. Tuzilma boʻlsa, uning tashkiliy-huquqiy shaklini baholang. Aktiv va majburiyatlarni ishtirokchilardan ajratadigan shakl (masalan, masʼuliyati cheklangan jamiyat) oʻzi qoʻshma korxonaga ishora qiladi. Faqat shaklga qarab qoʻshma operatsiya degan xulosa tomonlar bilan tuzilma oʻrtasida ajralish yaratmaydigan shaklda mumkin (B24).
• 4-qadam. Shartnomani oʻqing: tomonlar u bilan shaklning oqibatlarini oʻzgartirishi mumkin — masalan, har biriga aktivlardagi ulush va qarzlar boʻyicha ulushli javobgarlikni biriktirish (B26). Shunda tur qoʻshma operatsiyaga ogʻishi mumkin.
• 5-qadam. Shartnoma jim boʻlsa, boshqa fakt va holatlarni baholang — avvalo kelishuv kim uchun ishlashi va faoliyatini kim moliyalashtirishini.
• 6-qadam. Xulosani hisob siyosati memorandumida qayd eting va fakt va holatlar oʻzgarganda uni qayta koʻrib chiqing (19-band).

Boshqa faktlar: butun mahsulotni sotib oluvchi korxona qachon baribir qoʻshma operatsiya

Eng keng tarqalgan tuzoq — hamkorlarni mahsulot bilan taʼminlash uchun tuzilgan korxona. Agar kelishuv faoliyati asosan mahsulotni tomonlarga yetkazishga moʻljallangan boʻlsa, bu tomonlar kelishuv aktivlaridan deyarli barcha iqtisodiy foydaga huquqqa ega ekanini koʻrsatadi (B31). Agar shu bilan birga tomonlar faoliyatning davom etishi uchun pul oqimlarining deyarli yagona manbai boʻlsa, bu tomonlar kelishuv majburiyatlari uchun javobgar ekanini koʻrsatadi (B32).

Odatiy misol: ikki hamkor 50% dan kompaniya tuzib, har biri oʻz ishlab chiqarishida foydalanadigan materiallarni ishlab chiqaradi va barcha chiqarilgan mahsulotni teng ulushda xarajatlarni qoplaydigan narxda sotib oladi. Yuridik shaxs shakli va shartnomaning jimligi «qoʻshma korxona» deydi, lekin butun mahsulotni sotib olish haqidagi faktlar xulosani qoʻshma operatsiyaga ogʻdirishi mumkin. Xorijiy hamkor bilan bitimlarda bu ayniqsa dolzarb: qoʻshma korxona shartnomalarida koʻpincha butun mahsulotga oftteyk majburiyati boʻladi va aynan u tasniflashni hal qiladi.

Hisob qanday farq qiladi

Qoʻshma operatsiya ishtirokchisi oʻz aktivlarini, shu jumladan birgalikda saqlanayotgan aktivlardagi ulushini, oʻz majburiyatlarini, shu jumladan birgalikda yuzaga kelgan majburiyatlardagi ulushini, mahsulotdagi oʻz ulushini sotishdan tushumni, operatsiyaning mahsulotni sotishidan tushumdagi ulushini va oʻz xarajatlarini, shu jumladan umumiy xarajatlardagi ulushini tan oladi (20-band). Bu moddalar tegishli aktivlar, majburiyatlar, daromadlar va xarajatlarga qoʻllanadigan standartlar boʻyicha yuritiladi (21-band). Boshqacha aytganda, balansingizda asosiy vositalar, zaxiralar va qarzlar boʻyicha satrlar sizning ulushingizda paydo boʻladi — goʻyo faoliyatni oʻzingiz olib borgandek.

Qoʻshma korxona ishtirokchisi oʻz ulushini investitsiya sifatida tan oladi va uni IAS 28 boʻyicha ulushli ishtirok usulida hisobga oladi, agar bu usuldan ozod etilish qoʻllanmasa (24-band). Balansda aktivlar va qarzlardagi satrma-satr ulush boʻlmaydi — bitta investitsiya satri, foyda yoki zarar ulushi va dividendlar hisobiga oʻzgaradi. Usul qanday ishlashi IAS 28 boʻyicha materialimizda bayon etilgan.

Alohida hisobotda qoʻshma operatsiya ishtirokchisi uni konsolidatsiyalangan hisobotdagidek hisobga oladi (20–22-bandlar), qoʻshma korxonani esa IAS 27 ning 10-bandi boʻyicha (26-band).

Qoʻshma nazoratsiz tomon

Kelishuvda ishtirok etsangiz-u, qoʻshma nazoratingiz boʻlmasa, hisob turga bogʻliq. Qoʻshma operatsiya uchun: agar aktivlarga huquqlaringiz va majburiyatlar boʻyicha javobgarligingiz boʻlsa, ulushni operator kabi hisobga olasiz (20–22-bandlar), aks holda ulushingizga qoʻllanadigan standartlar boʻyicha (23-band). Qoʻshma korxona uchun: IFRS 9 boʻyicha, sezilarli taʼsir boʻlsa — IAS 28 boʻyicha (25-band).

Ishtirokchi va qoʻshma operatsiya oʻrtasidagi bitimlar

Aktivlarni qoʻshma operatsiyaga sotish yoki kiritish — boshqa ishtirokchilar bilan bitim, shuning uchun operator foyda yoki zararni faqat qolgan tomonlar ulushi doirasida tan oladi (B34). Bitim sof sotish qiymatining pasayishini yoki aktivlarning qadrsizlanishini koʻrsatsa, bunday zararlar toʻliq tan olinadi (B35). Operatsiyadan aktivlar sotib olinganda operator foyda yoki zararidagi ulushini aktivlarni uchinchi shaxsga qayta sotmaguncha tan olmaydi (B36).

Misol (shartli raqamlar, real maʼlumot emas). Kompaniya qoʻshma operatsiyada 50% ga ega va unga balans qiymati 400, haqiqiy qiymati 500 boʻlgan uskunani kiritadi; oʻtkazishdan foyda 100 ni tashkil etadi. Foyda faqat qolgan tomonlar ulushi doirasida tan olinadi, yaʼni 50 (100 ning yarmi); qolgan 50 sizning oʻz ulushingizga toʻgʻri keladi va foydaga kirmaydi.

Odatiy xatolar

• Kelishuv turini faqat ishtirok ulushiga yoki shartnomadagi «qoʻshma korxona» nomiga qarab aniqlash.
• Yuridik shaxs avtomatik ravishda qoʻshma korxona degan fikrda boʻlib, shartnoma va oftteyk haqidagi faktlarni oʻqimaslik (B26, B31–B32).
• Xulosani yozma rasmiylashtirmaslik: mulohaza asoslangan va shartnoma shartlariga havolalar bilan tasdiqlangan boʻlishi kerak.
• Shartnoma, moliyalashtirish tuzilmasi yoki ishtirokchilar tarkibi oʻzgargandan keyin kelishuv turini qayta koʻrib chiqmaslik (19-band).
• Faoliyati biznes boʻlgan qoʻshma operatsiyaga kirishda oʻz ulushi doirasida IFRS 3 tamoyillarini qoʻllashni unutish (21A-band).
• Qoʻshma operatsiya bilan bitimlar boʻyicha realizatsiya qilinmagan foydani aks ettirmaslik (B34, B36).