MHXS (IFRS) 10: nazoratni qanday aniqlash va kimni konsolidatsiyaga kiritish

Nazoratning uchta mezoni: barchasi bir vaqtda

IFRS 10 qoidani qatʼiy belgilaydi: investor investitsiya obyektini faqat va faqat unda quyidagi uchala element bir vaqtda mavjud boʻlgandagina nazorat qiladi (7-band). Hech boʻlmaganda bittasi bajarilmasa, nazorat yoʻq va kompaniya shoʻba sifatida konsolidatsiyaga kiritilmaydi.

Uchta element:

• investitsiya obyekti ustidan hokimiyat (10–14-bandlar);
• unda ishtirokdan kelib chiqadigan oʻzgaruvchan daromadga duchor boʻlish yoki unga boʻlgan huquqlar (15–16-bandlar);
• oʻz daromadi miqdoriga taʼsir qilish uchun hokimiyatdan foydalana olish qobiliyati (17–18-bandlar).

1-mezon. Hokimiyat: qaysi huquqlar muhim faoliyatni boshqaradi

Investorning mavjud huquqlari unga muhim faoliyatni, yaʼni investitsiya obyektining daromadiga sezilarli taʼsir qiluvchi faoliyatni boshqarish uchun joriy imkoniyat bersa, hokimiyat mavjud (10-band). Hokimiyat huquqlardan kelib chiqadi (11-band): baʼzan bu aksiya yoki ulushlar boʻyicha ovoz berish huquqlari, baʼzan esa shartnomalar natijasi boʻladi va u holda tahlil murakkabroq.

Muhim nuqta: muhim faoliyatni boshqarish uchun joriy imkoniyatga ega investor, hatto huquqlaridan hali foydalanmagan boʻlsa ham, hokimiyatga ega (12-band). Aksincha, oʻtmishda amalda boshqarganlik oʻz-oʻzidan hokimiyat borligini isbotlamaydi.

Agar bir nechta investor turli faoliyat turlarini yakka tartibda boshqarish imkoniyatiga ega boʻlsa, hokimiyat daromadga eng muhim taʼsir qiluvchi faoliyatni boshqaradigan investorda boʻladi (13-band). Himoya huquqlari hokimiyat bermaydi: faqat ularga ega investor hokimiyatga ega emas va demak, kompaniyani nazorat qilmaydi (14-band).

2-mezon. Oʻzgaruvchan daromad

Investor oʻzgaruvchan daromadga duchor boʻladi yoki unga huquqqa ega boʻladi, agar ishtirokdan olinadigan daromadi investitsiya obyektining natijalariga qarab oʻzgarishi mumkin boʻlsa; bu daromad faqat ijobiy, faqat salbiy yoki ikkalasi ham boʻlishi mumkin (15-band). Dividendlar shunga kiradi, lekin ular bilan cheklanmaydi — kompaniya natijalariga bogʻliq har qanday foyda va zarar.

Faqat daromadning oʻzi yetarli emas: nazorat qilmaydiganlar ham foydadan ulush olishi mumkin. Standartda aytilishicha, kompaniyani faqat bitta investor nazorat qila oladi, uning daromadini esa bir nechta tomon boʻlishishi mumkin, masalan, nazoratsiz ulush egalari (16-band).

3-mezon. Hokimiyat va daromad bogʻliqligi: prinsipal yoki agent

Nazorat investor nafaqat hokimiyat va daromadga ega boʻlganda, balki oʻz daromadiga taʼsir qilish uchun hokimiyatdan foydalana olganda ham yuzaga keladi (17-band). Qaror qabul qilish huquqiga ega boʻlganlar uchun bu savolga aylanadi: prinsipal sifatida harakat qilyapmanmi yoki agent sifatida.

Oʻziga topshirilgan qaror qabul qilish huquqlarini amalga oshiruvchi agent investitsiya obyektini nazorat qilmaydi (18-band). Amaliyotdagi tipik misol — fond yoki loyiha nomidan qaror qabul qiladigan, lekin boshqa shaxslar manfaatida harakat qiluvchi boshqaruv kompaniyasi. Prinsipal va agentni farqlash mezonlari standartning B ilovasida berilgan; ularni qoʻllash kasbiy mulohazani talab qiladi.

Kompaniyada tekshiruv tartibi

Guruh buxgalteri yoki moliya direktori uchun amaliy tartib:

• guruhning ishtiroki, boshqaruv shartnomalari yoki boshqa huquqlari mavjud barcha kompaniyalar roʻyxatini tuzish, faqat ovozlarning koʻpchiligi bor kompaniyalar bilan cheklanmaslik;
• har bir kompaniya uchun muhim faoliyatni aniqlash va uni kim boshqarishini ustav, taʼsis va korporativ shartnomalar, boshqaruv kelishuvlari asosida aniqlash;
• guruh daromadi kompaniya natijalariga qanday bogʻliqligini baholash;
• guruh oʻz nomidan yoki boshqa shaxslar nomidan harakat qilishini aniqlash;
• har bir kompaniya boʻyicha xulosani asos boʻlgan faktlar roʻyxati bilan yozma rasmiylashtirish;
• faktlar oʻzgarganda xulosani qayta koʻrib chiqish (8-band).

Munozarali holatlar va keng uchraydigan xatolar

Qoʻshma nazorat. Agar ikki yoki undan ortiq investor muhim faoliyatni boshqarish uchun birgalikda harakat qilishi shart boʻlsa, ular kompaniyani jamoaviy nazorat qiladi va demak, hech biri uni yakka tartibda nazorat qilmaydi (9-band). Har biri oʻz ishtirokini tegishli standartlar — IFRS 11, IAS 28 yoki IFRS 9 — boʻyicha hisobga oladi, satrma-satr konsolidatsiya qilmaydi.

Ulushga formal yondashuv. Keng tarqalgan xato — faqat yarmidan koʻp ulushli kompaniyalarni nazorat ostida deb hisoblab, qolganlarini tahlil qilmaslik. Standart barcha fakt va holatlarni hisobga olishni talab qiladi (8-band), shuning uchun guruhning sezilarli ishtiroki bor har bir kompaniya uchun test kerak.

Himoya huquqlarini hokimiyat deb qabul qilish. Yirik bitimlarga veto huquqi yoki ustavni oʻzgartirish huquqi oʻz-oʻzidan hokimiyat yaratmaydi (14-band).

Oʻzgarishlarga eʼtiborsizlik. Nazorat abadiy emas: faktlar uch elementdan kamida bittasi oʻzgarganini koʻrsatsa, xulosani qayta koʻrib chiqish kerak (8-band). Ulush sotib olish, shartnomani oʻzgartirish yoki boshqaruv organlari tarkibining oʻzgarishi testga qaytish sababidir.

Biznesni birlashtirish bilan aralashtirish. Nazorat testi perimetrni belgilaydi, lekin gudvil va sotib olishning boshqa taʼsirlari hisobini emas: bu IFRS 3 mavzusi (3-band).

Auditor yordami qachon kerak

Nazoratni baholash deyarli har doim mulohaza va shartnomalarga tayanadi, shuning uchun uning natijalari guruh hisobotini auditdan oʻtkazishda koʻpincha tekshiriladi. Har bir kompaniya boʻyicha oldindan tayyorlangan yozma asoslash savollar sonini kamaytiradi va tekshiruvni tezlashtiradi. Konsolidatsiya perimetrini mustaqil baholash yoki MHXSga oʻtishda yordam kerak boʻlsa, MHXS boʻyicha mutaxassislarga murojaat qilish mumkin.