IFRIC 21 «Majburiy toʻlovlar»: mol-mulk soligʻi, yer soligʻi va yigʻimlarni MHXS boʻyicha qachon tan olish kerak

IFRIC 21 nimani yigʻim deb hisoblaydi, nimani yoʻq

Interpretatsiya davlat qonunchilikka muvofiq tashkilotlarga yuklaydigan toʻlovlarga qoʻllaniladi. Boshqa standartlar doirasidagi toʻlovlar va qonunbuzarlik uchun jarimalar bu tushunchadan chiqarilgan. Shu sababli foyda soligʻi IAS 12 boʻyicha koʻrib chiqiladi, penya va jarimalar esa IFRIC 21 ga kirmaydi.

Davlat bilan shartnoma boʻyicha aktiv yoki xizmat uchun toʻlov ham yigʻim emas: masalan, davlat bilan tuzilgan yer ijarasi shartnomasi boʻyicha ijara haqi shartnomaviy majburiyatdir. Oʻzbekistonda chegara aynan shunday: Soliq kodeksiga koʻra yer uchastkalaridan foydalanish uchun budjetga toʻlovlar yer soligʻi yoki yer uchun ijara haqi shaklida amalga oshiriladi. Sizning uchastkangizga qaysi shakl qoʻllanishini shartnoma va yerga oid hujjatlar bilan tasdiqlash kerak — IFRIC 21 qoʻllanishi shunga bogʻliq.

Odatdagi kompaniya uchun IFRIC 21 doirasiga yuridik shaxslarning mol-mulk soligʻi, yer soligʻi va qonun bilan belgilangan, foydaga bogʻliq boʻlmagan boshqa toʻlovlar kiradi. Har bir toʻlovni «soliq» nomiga qarab emas, alohida tekshiring.

Majburiyatni yuzaga keltiruvchi hodisa: asosiy savol

IFRIC 21 ning asosiy gʻoyasi: majburiyat soliq hisoblanganda, aniqlanganda yoki toʻlanganda emas, qonun boʻyicha toʻlovni ishga tushiradigan harakat sodir boʻlganda yuzaga keladi. Buning uchun qonun normasini oʻqib, aynan nima trigger ekanini tushunish kerak.

Interpretatsiyadan kelib chiqadigan, koʻpincha bahs tugʻdiradigan xulosalar:

• Oʻtgan faoliyatning oʻzi majburiyat yaratmaydi. Agar yigʻim oʻtgan yil tushumidan hisoblansa, lekin uni joriy yil faoliyati ishga tushirsa, majburiyat joriy faoliyat bilan bogʻliq.
• «Ishlashda davom etish» bosimi majburiyat yaratmaydi. Iqtisodiy jihatdan yopilish foydasiz kompaniya hali ishlamagan davr uchun toʻlovni zaxiralashga majbur emas.
• Faoliyatning uzluksizligi taxmini kelgusi davrdagi faoliyat ishga tushiradigan toʻlov boʻyicha joriy majburiyat mavjudligini bildirmaydi.
• Agar trigger davr davomidagi faoliyat boʻlsa (masalan, tushum olish), majburiyat faoliyat davomida bosqichma-bosqich tan olinadi.
• Agar trigger chegaraga yetish boʻlsa (minimal tushum yoki hajm), majburiyat chegaraga yetilgan paytda tan olinadi.

Oʻzbekiston soliqlari: qonunda nimani tekshirish kerak

Soliq kodeksiga koʻra yuridik shaxslarning mol-mulk soligʻi koʻchmas mulk bilan bogʻliq, soliq davri — kalendar yil, bino va inshootlar uchun soliq bazasi esa oʻrtacha yillik qoldiq qiymat. Yer soligʻi har bir soliq davrining 1-yanvar holatiga hisoblanadi. Bu belgilar soliqni hisoblash tartibini belgilaydi, lekin IFRIC 21 savoliga oʻzi javob bermaydi: majburiyatni yuzaga keltiruvchi hodisa nima — obyektga maʼlum sanada egalik qilishmi, yil davomida egalik qilishmi yoki boshqa narsami.

Shuning uchun xulosani odat boʻyicha emas, yozma ravishda qilish kerak: obyekt, soliq davri va hisoblash tartibi haqidagi moddalarni oʻqib, IFRIC 21 shartlari bilan solishtirish va mulohazani MHXS hisob siyosatida qayd etish. Agar hodisa muayyan sana holatiga bogʻliq boʻlsa, tanlangan talqinda majburiyat shu sanada toʻliq yuzaga keladi; agar davr davomidagi egalikka bogʻliq boʻlsa, u bosqichma-bosqich tan olinadi. Qonun noaniq boʻlsa, soliq maslahatchisini jalb qilgan maʼqul.

Toʻlov jadvalini alohida eslab qoling. Soliq kodeksiga koʻra aylanmadan olinadigan soliq toʻlovchisi boʻlmagan soliq toʻlovchilar uchun mol-mulk soligʻi boʻyicha avans toʻlovlari yillik summaning oʻn ikkidan bir qismi miqdorida har oy toʻlanadi, hisobot esa yilda bir marta topshiriladi. Bu toʻlov jadvali, majburiyatni tan olish mezoni emas: jadval boʻyicha toʻlov IFRIC 21 boʻyicha majburiyat yuzaga kelgan paytdan keyin ham, oldin ham boʻlishi mumkin.

Oraliq hisobot va shartli misol

Oraliq hisobotda yillik hisobotdagi bilan bir xil tan olish tamoyillari qoʻllanadi. Agar oraliq davr oxirida joriy majburiyat boʻlmasa, u tan olinmaydi; boʻlsa — tan olinadi. Agar yigʻim oldindan toʻlangan, majburiyat esa hali yuzaga kelmagan boʻlsa, aktiv tan olinadi. IAS 34 ham shu yondashuvni tasdiqlaydi: oraliq davr oxiridagi majburiyat yil oxiridagi kabi shu sanada mavjud majburiyatni ifodalashi kerak.

Shartli misol (raqamlar tushuntirish uchun toʻqib chiqarilgan, bu soliq hisob-kitobi emas). Yigʻimning yillik summasi — 1 200 000 000 soʻm, hisobot har chorakda tuziladi. A varianti: trigger — yil davomidagi tushum, u tekis taqsimlangan. Birinchi chorak oxirida 300 000 000 soʻm, yarim yil oxirida 600 000 000 soʻm tan olinadi. B varianti: trigger — 1-yanvar holatida obyektning mavjudligi. Unda 1 200 000 000 soʻmning butun summasi shu sanadagi majburiyat boʻladi va birinchi chorak hisobotida toʻrtdan bir qism emas, toʻliq aks ettiriladi.

Yozuvning ikkinchi tomoni — xarajatmi yoki aktiv qiymatimi — IFRIC 21 bilan hal etilmaydi: buni boshqa standartlar belgilaydi. Amaliy xulosa: B variantida chorak koʻrsatkichlarda birinchi chorakda «choʻqqi» paydo boʻladi, uni hisobot foydalanuvchilariga tushuntirish kerak, oʻzboshimchalik bilan tekislash emas.

Odatiy xatolar va harakatlar tartibi

Davlatga toʻlovlar reyestridan boshlang: soliqlar, yigʻimlar, boj va ajratmalar. Har biri boʻyicha qonun normasi, trigger-hodisa, hisoblash tartibi va toʻlov jadvalini yozing.

Koʻpincha nima xato ketadi:

• Trigger tahlili oʻrniga «toʻlov jadvali boʻyicha» hisoblash: majburiyat qonun boʻyicha sanada yuzaga kelsa ham, tekis taqsimlanadi.
• Kompaniya albatta ishlashda davom etishi sababli kelgusi davr toʻlovini zaxiralash.
• Jarima va penyalarni IFRIC 21 mantiqiga kiritish: ular interpretatsiyadan tashqarida.
• Yozma mulohazaning yoʻqligi: bir yildan keyin yangi xodim nega aynan shu tan olish lahzasi tanlanganini tushuntira olmaydi.
• Oldindan toʻlovni eʼtiborsiz qoldirish: yigʻim majburiyat yuzaga kelguncha toʻlangan boʻlsa, xarajat emas, aktiv kerak.
• IFRIC 21 ni foyda soligʻiga qoʻllashga urinish: u IAS 12 da qoladi.