MHXS hisobotida sud daʼvolari: qachon zaxira yaratiladi, qachon faqat ochib beriladi

Har bir daʼvo boʻyicha uch natija

IAS 37 da «biz daʼvoni asossiz deb hisoblaymiz, shuning uchun jim turamiz» degan toifa yoʻq. Har qanday nizo uchun uch natija mumkin: balansda zaxira, shartli majburiyatni ochib berish yoki yozuvning boʻlmasligi. Zaxira faqat uch shart bir vaqtda bajarilganda tan olinadi; birortasi bajarilmasa, zaxira yoʻq (14-band).

Zaxira tan olinmagan boʻlsa ham, hisobotda daʼvo haqida aytmaslik mumkin degani emas: pul oqimi ehtimoli uzoq (remote) boʻlmasa, shartli majburiyat ochib beriladi (28-band). Shartli majburiyatni balansda aks ettirish esa taqiqlanadi (27-band).

• present obligation bor — oʻtgan voqeadan kelib chiqqan majburiyat (14-band);
• resurslar chiqib ketishi ehtimoli yuqori — u sodir boʻlish ehtimoli sodir boʻlmaslik ehtimolidan koʻp (23-band);
• summani ishonchli baholash mumkin (14-band).

1-qadam. Hisobot sanasida majburiyat bormi

Sudda bahsli narsa faqat talab summasi emas, majburiyatning oʻzi ham boʻlishi mumkin: voqea sodir boʻlganmi va u qarzga olib keladimi. Standart bu holni toʻgʻridan-toʻgʻri tavsiflaydi. Kompaniya hisobot davri oxirida majburiyat mavjudligini barcha mavjud dalillar, jumladan ekspertlar xulosasi asosida aniqlaydi (16-band).

Dalillar hisobot sanasida maʼlum boʻlgan narsa bilan cheklanmaydi: hisobot davridan keyingi voqealar bergan maʼlumotlar ham hisobga olinadi (16-band). Amaliy xulosa: hisobotga imzo qoʻyilgunga qadar chiqqan sud qarori yoki yarashuv bitimi hisobot sanasidagi holatning isboti sifatida tahlil qilinishi kerak.

Keyin tanlov. Majburiyat bor deyish ehtimoli yuqoriroq boʻlsa — zaxira (qolgan shartlar bajarilsa). Majburiyat yoʻq deyish ehtimoli yuqoriroq boʻlsa — chiqib ketish ehtimoli uzoq boʻlmagan taqdirda shartli majburiyatni ochib berish (16-band).

2-qadam. Resurslar chiqib ketishi qanchalik ehtimol

Standartda «ehtimol» chegarasi past: voqea sodir boʻlmasligidan koʻra sodir boʻlishi ehtimoli yuqoriroq boʻlsa, u ehtimol hisoblanadi (23-band). Bu «deyarli aminmiz» ham, «sud amaliyoti biz tomonda» ham emas. Agar yurist yutqazish imkoniyatini yarmidan sal yuqori deb baholasa, ehtimollik mezoni bajarilgan.

Majburiyat ehtimol, ammo ish boʻyicha yoʻqotishlar shubhali boʻlsa, zaxiradan voz kechishga shoshilmang. Standart juda kam holatlardan tashqari kompaniya mumkin boʻlgan natijalar diapazonini aniqlay olishidan kelib chiqadi (25-band). Ishonchli baho umuman boʻlmagandagina majburiyat mavjud, ammo tan olinmaydi va shartli majburiyat sifatida ochib beriladi (26-band).

Ish boʻyicha pozitsiya statik emas. Shartli majburiyatlar chiqib ketish ehtimol boʻlgan lahzani oʻtkazib yubormaslik uchun doimiy baholanadi (30-band), va baho oʻzgargan davrda zaxira yaratiladi.

3-qadam. Zaxira summasini qanday baholash

Zaxira — hisobot davri oxirida majburiyatni bajarish uchun zarur xarajatlarning best estimate, yaʼni eng aniq bahosi (36-band). Mezon: kompaniya majburiyatni hal qilish yoki uni uchinchi shaxsga oʻtkazish uchun oqilona toʻlaydigan summa (37-band). Bahoni menejment beradi: oʻxshash bitimlar tajribasiga, baʼzan esa mustaqil ekspertlar hisobotlariga tayanadi (38-band).

Bitta daʼvo uchun odatda eng ehtimol natija mos keladi, ammo boshqa natijalar ham hisobga olinadi: ular asosan eng ehtimol natijadan yuqori boʻlsa, yakuniy baho yuqoriroq boʻladi (40-band). Barcha natijalarni ehtimollik bilan tortish usulini standart koʻp sonli bir turdagi moddalar bilan bogʻlaydi (39-band), shuning uchun yakka daʼvo uchun u asosiy emas.

Misol (shartli raqamlar). Kontragent 10 mln shartli birlik talab qiladi. Yurist yutqazishni ehtimolroq deb hisoblaydi; eng ehtimol natija — 6 mln toʻlov, ammo boshqa mumkin natijalar asosan yuqoriroq (7–10 mln). Menejment buni hisobga olib, bahoni 6 mlndan yuqori, masalan 7 mln etib belgilaydi va sababini hujjatlashtiradi. «Har ehtimolga qarshi» 10 mlnning hammasini olish mumkin emas: noaniqlik haddan tashqari zaxira yaratishni va majburiyatlarni qasddan oshirishni oqlamaydi (43-band).

Yana ikki jihat. Zaxira soliqqacha baholanadi (41-band). Pul vaqt qiymatining taʼsiri sezilarli boʻlsa — masalan, sud yillarga choʻzilsa — zaxira diskontlanadi: xarajatlarning keltirilgan qiymati olinadi (45-band).

Qoplash va qarshi daʼvo

Yoʻqotishning bir qismini sugʻurta kompaniyasi yoki shartnoma boʻyicha kontragent qoplasa, qoplash alohida aktiv sifatida faqat majburiyat bajarilganda uni olish deyarli shubhasiz boʻlsa tan olinadi va zaxira summasidan oshmaydi (53-band). Zaxira bunda toʻliq summada qoladi. «Sugʻurta toʻlar degan umiddamiz» yetarli asos emas.

Shunga oʻxshash qatʼiy yondashuv kompaniyaning oʻz qarshi talablariga ham qoʻllanadi: shartli aktiv tan olinmaydi (31-band), faqat foyda kelishi ehtimol boʻlsa ochib beriladi (34-band), daromadni olish deyarli shubhasiz boʻlganda esa tan olish joiz (33-band).

Izohlarda nima yozish kerak

Daʼvo boʻyicha zaxira uchun majburiyat xarakterining qisqa tavsifi va pul chiqib ketishining kutilayotgan muddatlari ochib beriladi (85-band) — bu har bir zaxira sinfi boʻyicha qilinadi. Daʼvo zaxiralarini oddiy kafolat zaxiralari bilan bitta sinfga birlashtirib boʻlmaydi: standart oddiy kafolatlar va sud jarayonlariga oid summalarni bir sinf sifatida koʻrish nomaqbulligini alohida koʻrsatadi (87-band).

Shartli majburiyat uchun — chiqib ketish ehtimoli uzoq boʻlmasa — xarakterining qisqa tavsifi va amalda imkon boʻlsa, moliyaviy taʼsir bahosi ochib beriladi (86-band). Axborotning bir qismi amalda imkoni yoʻqligi sababli ochib berilmasa, bu holat koʻrsatilishi shart (91-band).

Bitta ish boʻyicha ham zaxira, ham shartli majburiyat boʻlsa (masalan, asosiy talab boʻyicha zaxira va hisobga olinmagan qismi), ochib berish ularning oʻzaro bogʻliqligini koʻrsatadigan tarzda amalga oshiriladi (88-band).

Tor istisno bor: tafsilotlar kompaniyaning nizodagi pozitsiyasiga jiddiy zarar yetkazishi mumkin boʻlsa, ularni keltirmaslik mumkin, ammo nizoning umumiy xarakterini, maʼlumot ochib berilmaganini va sababini koʻrsatish kerak (92-band). Bu istisno juda kam uchraydi va unga «xotirjamlik uchun» tayanib boʻlmaydi.

Harakatlar tartibi va tipik xatolar

Maqbul tartib: hisobot sanasidagi barcha nizo va daʼvolar reyestrini yigʻish; har biri boʻyicha yurist pozitsiyasi va hujjatlarni olish; majburiyat bor-yoʻqligini aniqlash; ehtimollik va diapazonni baholash; natijani tanlash — zaxira, ochib berish yoki hech narsa; asosni yozib qoʻyish. Zaxiralar har bir hisobot sanasida qayta koʻrib chiqiladi va chiqib ketish endi ehtimol boʻlmasa, zaxira bekor qilinadi (59-band).

Koʻpincha quyidagicha xato qilinadi:

• «sud hali qaror chiqarmadi» deb zaxira yaratmaydilar — sud qarori shart emas, baho ehtimollik boʻyicha beriladi (16, 23-bandlar);
• «mumkin» va «ehtimol»ni aralashtirib, zaxira oʻrniga ochib berishni ham qoldiradilar;
• hisobot davridan keyingi voqealarni hisobga olmaydilar (16-band);
• eng aniq baho oʻrniga daʼvoning maksimal summasini oladilar (36, 43-bandlar);
• kutilayotgan sugʻurta qoplamasini amalda ishonchsiz tan oladilar (53-band);
• daʼvolarni majburiyat xarakteri va taʼsir bahosisiz umumiy iboralar bilan ochib beradilar (86-band).