MHXS (IAS) 27 «Alohida moliyaviy hisobot»: qachon kerak va qanday tuziladi

Alohida va konsolidatsiyalangan hisobot: farq nimada

Konsolidatsiyalangan hisobotda ona kompaniya va uning shoʻba tashkilotlarining aktivlari, majburiyatlari, kapitali, daromadlari, xarajatlari va pul oqimlari yagona iqtisodiy subyekt maʼlumotlari sifatida koʻrsatiladi. Guruh ichidagi aylanmalar undan chiqarib tashlanadi.

Alohida hisobotda ona kompaniya faqat oʻzini koʻrsatadi. Shoʻba tashkilotlar moddalar boʻyicha «ochilmaydi»: ularning aktivlari va majburiyatlari oʻrniga balansda bitta qator — investitsiya turadi. Shuning uchun alohida hisobot konsolidatsiyalangan hisobotning oʻrnini bosmaydi, odatda unga qoʻshimcha sifatida taqdim etiladi.

Shoʻba tashkiloti yoʻq, lekin ulushli ishtirok usulida hisobga olinadigan assotsiatsiyalangan yoki qoʻshma korxonalari bor investorning hisoboti ham alohida hisoblanadi. Shoʻba, assotsiatsiyalangan tashkiloti ham, qoʻshma korxonadagi ulushi ham boʻlmagan tashkilotning hisoboti alohida hisobot emas.

Alohida hisobot yagona boʻlganda

Alohida hisobot yagona hisobot sifatida taqdim etiladigan holatlar boʻladi. Bu IFRS 10 boʻyicha konsolidatsiyadan ozod qilingan yoki IAS 28 boʻyicha ulushli ishtirok usulini qoʻllashdan ozod qilingan tashkilot uchun mumkin. Bunday ozod qilish shartsiz emas: u shu standartlarda sanalgan shartlarga bogʻliq, shuning uchun konsolidatsiyadan voz kechishdan oldin ularni IFRS 10 matni boʻyicha tekshiring.

Ona kompaniya ozod qilishdan foydalanib, konsolidatsiyalangan hisobot tuzmasa, uning alohida hisobotida ochib berish talablari kengayadi — bu haqda quyida.

Shoʻba tashkilotlarga investitsiyalarni hisobga olishning uch usuli

Ona kompaniya shoʻba, qoʻshma va assotsiatsiyalangan tashkilotlarga investitsiyalarni qanday hisobga olishni tanlaydi. Uch variant ruxsat etiladi:

• dastlabki qiymat (tannarx) boʻyicha;
• IFRS 9 ga muvofiq — moliyaviy instrument sifatida;
• IAS 28 da bayon etilgan ulushli ishtirok usuli boʻyicha.

Usulni qanday tanlash va qoʻllash kerak

Tanlangan usul bir turkumdagi barcha investitsiyalarga bir xil qoʻllanadi: bir shoʻba tashkilotni tannarx boʻyicha, boshqasini haqqoniy qiymat boʻyicha hisobga olib boʻlmaydi. Turkum uchta — shoʻba, qoʻshma va assotsiatsiyalangan tashkilotlar, va har biri uchun usul alohida tanlanadi.

Investitsiya sotish yoki egalariga taqsimlash uchun moʻljallangan deb tasniflansa, tannarx va ulushli ishtirok usuli boʻyicha hisob IFRS 5 qoidalariga oʻtadi. IFRS 9 boʻyicha baholash bu holda oʻzgarmaydi.

Amaliy mezon: tannarx boʻyicha hisob eng sodda, ammo u shoʻba tashkilotning foydasini ham, qadrsizlanishni ham alohida test oʻtkazmasdan aks ettirmaydi. Ulushli ishtirok usuli shoʻba tashkilot natijasini aniqroq koʻrsatadi, lekin uning kapitalidagi ulushni muntazam qayta hisoblashni talab qiladi. Tanlovni hisob siyosatida mustahkamlang va uni faqat IAS 8 qoidalariga koʻra oʻzgartiring.

Shoʻba tashkilotlardan dividendlar

Shoʻba, qoʻshma yoki assotsiatsiyalangan tashkilotdan dividendlar alohida hisobotda kompaniyaning ularni olish huquqi aniqlangan paytda tan olinadi. Shoʻba kompaniya dividend eʼlon qilishi va uning egalari qarori — hujjatda mustahkamlash kerak boʻlgan lahza.

Tan olingan dividend qayerga tegishli boʻlishi usulga bogʻliq. Investitsiya tannarx yoki IFRS 9 boʻyicha hisobga olinsa, dividend foyda yoki zararga yoziladi. Ulushli ishtirok usuli qoʻllansa, dividend investitsiyaning balans qiymatini kamaytiradi — aks holda daromad ikki marta: shoʻba tashkilot foydasidagi ulush orqali ham, dividendning oʻzi orqali ham hisobga olinardi.

Shartli raqamlardagi misol

Misol shartli. Ona kompaniya shoʻba tashkilotning 100% iga ega, investitsiya 1 000 shartli birlikda hisobga olingan. Shoʻba tashkilot 100 birlik dividend eʼlon qildi va uni olish huquqi aniqlandi.

Tannarx boʻyicha hisobda ona kompaniya foyda yoki zararda 100 dividend daromadini aks ettiradi; investitsiyaning balans qiymati 1 000 boʻlib qoladi. Ulushli ishtirok usulida shu 100 birlik investitsiyani 900 gacha kamaytiradi, foyda yoki zararda esa davr uchun shoʻba tashkilot natijasidagi ulush qoladi.

Nimalarni ochib berish kerak

Alohida hisobot barcha qoʻllaniladigan MHXS boʻyicha tayyorlanadi, ochib berishlar ham barcha qoʻllaniladigan standartlar boʻyicha beriladi. Bundan tashqari standart quyidagilarni talab qiladi.

• hisobot alohida ekanini koʻrsatish; konsolidatsiyalangan hisobot tuzmaydigan ona kompaniya uchun — yana ozod qilishdan foydalanilgani, shuningdek MHXS boʻyicha tuzilgan konsolidatsiyalangan hisobotni tayyorlagan tashkilotning nomi, asosiy faoliyat joyi va hisobotni olish mumkin boʻlgan manzil;
• shoʻba, qoʻshma va assotsiatsiyalangan tashkilotlardagi muhim investitsiyalar roʻyxati: nomi, asosiy faoliyat joyi, egalik ulushi va, agar farq qilsa, ovozlar ulushi;
• ushbu investitsiyalar qaysi usulda hisobga olingani tavsifi.

Tipik xatolar

• konsolidatsiya kerak boʻlganda alohida hisobotni konsolidatsiyalangan hisobot oʻrnini bosadi deb hisoblash;
• bir turkumdagi investitsiyalarga turli usullarni qoʻllash;
• dividendni uni olish huquqi paydo boʻlganda emas, toʻlov paytida tan olish;
• ulushli ishtirok usulida dividendni foydada koʻrsatib, shu bilan birga natijadagi ulushni saqlab qolish — ikki karra hisob;
• muhim investitsiyalar roʻyxati va ularni hisobga olish usulini ochib bermaslik.