MHXS boʻyicha konvertatsiyalanadigan qarzlar: qarz va kapitalni ajratish (IAS 32)

Nega konvertatsiyali qarz murakkab instrument hisoblanadi

Standart aynan shunday misol keltiradi: egasi oddiy aksiyalarning qatʼiy soniga almashtirishi mumkin boʻlgan obligatsiya yoki shunga oʻxshash instrument murakkab moliyaviy instrument hisoblanadi (28-band). Emitent nuqtai nazaridan unda ikki komponent bor: pul toʻlash majburiyati va egasining muayyan muddat davomida konvertatsiya qilish opsioni.

Alohida koʻrsatish har holda majburiydir: tashkilot majburiyat komponenti va kapital komponentini moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda alohida koʻrsatadi (28-band). Shuning uchun 28-band shartlariga mos kelganda hammasini «majburiyatga» yoki hammasini «kapitalga» qoʻyib boʻlmaydi.

«Qatʼiy ga qatʼiy» sharti

«Kapital» qismi faqat konvertatsiya oʻz ulushlarining qatʼiy soni evaziga qatʼiy summa bilan yopilganda paydo boʻladi: hosila instrument faqat qatʼiy pul summasi yoki boshqa moliyaviy aktivni oʻz kapital instrumentlarining qatʼiy soniga almashtirish yoʻli bilan bajarilishi kerak (16(b)(ii)-band).

Ulushlar soni «suzib yursa», opsion kapital boʻlmaydi. Tashkilot qiymati muayyan summaga teng boʻlgan miqdorda oʻz ulushlarini topshirishi shart boʻlgan shartnoma — hisob-kitob oʻz kapital instrumentlari bilan amalga oshirilsa ham, moliyaviy majburiyatdir (21-band). Qiymati qatʼiy summaga yoki asosiy oʻzgaruvchining oʻzgarishiga bogʻliq summaga teng ulushlarning oʻzgaruvchan soni bilan hisob-kitob qilinadigan shartnomaga ham xuddi shu xulosa tegishli (AG27(d)).

• konvertatsiya narxi va ulushlar soni shartnomada qatʼiy belgilangan — opsion kapital boʻlishi mumkin;
• konvertatsiya narxi keyingi raundda pasaytiriladi yoki kompaniya bahosiga bogʻlangan — ulushlar soni oʻzgaruvchan, opsion majburiyat sifatida baholanadi (21-band);
• qarzni pul bilan qaytarish mumkin, konvertatsiya huquqi esa formulaga bogʻlangan — butun shartnomani nomiga qarab emas, har bir shartni alohida tahlil qiling.

Qanday ajratish: hisoblash tartibi

Avval majburiyat aniqlanadi. Emitent kapital komponentisiz oʻxshash majburiyatning haqqoniy qiymatini baholaydi (32-band). Buning uchun shartnomada belgilangan pul oqimlarining joriy qiymati olinadi: u berilgan sanada bozor oʻxshash kredit sifatiga ega va deyarli bir xil oqimlarga ega, ammo konvertatsiya opsionisiz instrumentlarga qoʻllaydigan foiz stavkasi boʻyicha diskontlanadi (AG31(a)).

Keyin kapital qoldiq sifatida aniqlanadi. Kapital komponentiga butun instrumentning haqqoniy qiymatidan majburiyat uchun alohida aniqlangan summa ayirilgandan keyingi qoldiq beriladi (31-band). Kapitalga konvertatsiyaning oʻzidan boshqa hosila elementlar (masalan, muddatidan oldin qaytarish huquqi) majburiyatga kiritiladi (31-band).

Opsion chiqarilgan paytda «puldan tashqarida» boʻlsa ham qiymatga ega (AG31(b)). Qismlar dastlab alohida eʼtirof etilganda foyda yoki zarar yuzaga kelmaydi (31-band).

Hisoblash misoli (shartli raqamlar)

Misol shartli. Investor kompaniyaga 3 yilga 1 000 000 shartli birlik berdi. Yillik 4% foiz har yili toʻlanadi (40 000 dan), asosiy summa oxirida qaytariladi, investor esa qarzni ulushlarning qatʼiy soniga almashtirish huquqiga ega. Konvertatsiyasiz oʻxshash qarz uchun bozor stavkasi — 10%.

Majburiyat = 40 000 / 1,10 + 40 000 / 1,10² + 1 040 000 / 1,10³ ≈ 36 364 + 33 058 + 781 368 ≈ 850 790. Kapital komponenti = 1 000 000 − 850 790 ≈ 149 210.

Keyin majburiyat taxminan 10% samarali stavka bilan amortizatsiya qilingan qiymat boʻyicha yuritiladi: foiz xarajati toʻlangan 4% dan katta, farq qarzni muddat oxirigacha 1 000 000 gacha oshiradi. Dastlabki eʼtirofdan keyin kapital qayta baholanmaydi.

Konvertatsiya, qaytarish va shartlarni oʻzgartirish

Konvertatsiya ehtimoli tasnifni oʻzgartirmaydi: opsion ijro etilish ehtimoli oʻzgargani sababli boʻlinish qayta koʻrib chiqilmaydi (30-band). Toʻlash majburiyati instrument qaytarilmaguncha, konvertatsiya qilinmaguncha yoki boshqacha tugatilmaguncha saqlanadi.

Muddatida konvertatsiya qilinganda tashkilot majburiyatni eʼtirofdan chiqaradi va uni kapital sifatida eʼtirof etadi; dastlabki kapital komponenti kapitalligicha qoladi, uni kapital moddalari oʻrtasida koʻchirish mumkin (AG32). Muddatida konvertatsiyada foyda yoki zarar yuzaga kelmaydi (AG32).

Qarz konvertatsiya huquqlari oʻzgarmagan holda muddatidan oldin qaytarilsa, toʻlangan kompensatsiya va xarajatlar bitim sanasida majburiyat va kapital oʻrtasida dastlabki boʻlinishdagi tartibda taqsimlanadi (AG33). Majburiyatga tegishli natija foyda yoki zararga, kapitalga tegishli kompensatsiya esa kapitalga oʻtadi (AG34).

Agar shartlar konvertatsiyani tezlashtirish uchun oʻzgartirilgan boʻlsa (masalan, qulayroq koeffitsient yoki qoʻshimcha toʻlov), yangi va eski shartlar boʻyicha kompensatsiyaning haqqoniy qiymati oʻrtasidagi farq foyda yoki zarar tarkibida zarar sifatida eʼtirof etiladi (AG35).

Tipik xatolar va nimalarni tayyorlash kerak

Xatolar koʻpincha uch joyda: opsion shartlarini tekshirmasdan qarzning hammasini majburiyatga qoʻyish; «investitsiya shartnomasi» nomiga qarab hammasini kapitalga qoʻyish; bozor stavkasi qayerdan olingani tasdiqlanmagan hisob. Auditor tekshiruvi uchun shartnoma va qoʻshimcha kelishuvlarni, konvertatsiyasiz analog uchun stavka hisobini, toʻlov jadvalini va taqsimot jadvalini saqlang.

Egasi, yaʼni investor uchun qoidalar boshqa: 28-band faqat hosila boʻlmagan murakkab instrumentlar emitentlariga tegishli (33-band), egasi hisobini esa IFRS 9 tartibga soladi.