MHXS (IAS) 32: kapital va majburiyat farqi — aksiyalar, ulushlar va aksiyadorlar qarzlari

Asosiy tamoyil: shakldan koʻra mohiyat muhim

Emitent instrumentni dastlabki tan olishda moliyaviy majburiyat, moliyaviy aktiv yoki kapital instrumenti sifatida shartnoma mohiyatiga va taʼriflarga koʻra tasniflaydi, huquqiy nomiga koʻra emas. Shu sababli nomi boʻyicha «ulush» yoki «aksiya» majburiyat boʻlib chiqishi, «qarz» esa shartlarga koʻra kapitalning bir qismi boʻlishi mumkin.

Kapital instrumenti — kompaniyaning barcha majburiyatlari ayirib tashlangandan keyingi aktivlardagi qoldiq ulushni tasdiqlovchi shartnomadir. Moliyaviy majburiyat esa, jumladan, boshqa tomonga pul mablagʻlari yoki boshqa moliyaviy aktivni berish boʻyicha shartnomaviy majburiyatdir.

Instrument kapital boʻladigan ikki shart

Instrument faqat ikkala shart bajarilgandagina kapital deb tan olinadi. Hech boʻlmaganda bittasi bajarilmasa, bu majburiyatdir.

• emitentda pul mablagʻlari yoki boshqa moliyaviy aktivni berish boʻyicha shartnomaviy majburiyat yoʻq (hamda aktiv va majburiyatlarni emitent uchun ehtimol nomaqbul shartlarda almashtirish majburiyati ham yoʻq);
• agar instrument emitentning oʻz instrumentlari bilan hisob-kitob qilinishi mumkin boʻlsa, emitent ularning oʻzgaruvchan sonini berish majburiyatiga ega emas.

Dividendlar va yashirin majburiyatlar

Ulush yoki aksiya boʻyicha asosiy savol: egasi toʻlovni talab qila oladimi? Agar dividendlar kompaniya qaroriga koʻra eʼlon qilinsa va uni toʻlashga majburlab boʻlmasa, shartnomaviy majburiyat yoʻq va instrument kapital boʻlib qoladi. Agar ustav yoki shartnoma qatʼiy daromad toʻlashni yoki ulushni sotib olishni majburiy qilsa, majburiyat paydo boʻladi.

Majburiyat bilvosita ham boʻlishi mumkin: u boshqa shartlarga kiritilgan boʻladi, masalan, kompaniya toʻlovdan faqat pulsiz majburiyatni bajarish orqali qutula olsa. Tomonlar nazoratidan tashqaridagi tashqi hodisalarga bogʻliq shartlar — masalan, tushum yoki qarz yuki koʻrsatkichlariga bogʻliq shartlar — alohida baholanadi: emitentning toʻlovdan qutulish uchun shartsiz huquqi yoʻq, shuning uchun instrument umumiy qoidaga koʻra majburiyat boʻladi, cheklangan istisnolar bundan mustasno.

Amaliy xulosa: shartnoma nomiga emas, ustav, korporativ shartnoma, ishtirokchilar kelishuvlari va sotib olish opsionlariga ham eʼtibor bering.

Ulushni sotib olish va ishtirokchining chiqish huquqi

Agar kompaniya shartnomaga koʻra oʻz ulushlari yoki aksiyalarini pulga sotib olishga majbur boʻlsa, sotib olish summasining joriy qiymatiga teng moliyaviy majburiyat paydo boʻladi. Bu, masalan, forvard shartnomalari va sotib olish opsionlariga tegishli, shartnomaning oʻzi kapitalga mansub boʻlsa ham.

Alohida holat — emitentga qaytarib sotish huquqiga ega instrumentlar (puttable): egasi ularni kompaniyaga pul evaziga qaytarishi mumkin yoki noaniq hodisa yuz berganda qaytarish avtomatik sodir boʻladi. Bunday instrumentlar umumiy qoidaga koʻra majburiyatdir; standartda shartlar toʻplamiga ega tor istisnolar bor, ularni shartlarni batafsil tahlil qilmasdan qoʻllab boʻlmaydi. Ishtirokchi chiqib, ulush qiymatini talab qila oladigan MChJ uchun bu masalani birinchi navbatda tekshirish kerak.

Taʼsischilar qarzlari va konvertatsiyalanadigan qarzlar

Kompaniya pulda qaytarishi shart boʻlgan taʼsischi qarzi, taʼsischi qaytarishni talab qilmasa ham, moliyaviy majburiyatdir. Qarzni kapital deb hisoblash faqat shartlarga koʻra pul qaytarish va foiz toʻlash majburiyati boʻlmasa hamda hisob-kitob faqat kapitaldagi qatʼiy miqdordagi ulushlar bilan boʻlishi mumkin boʻlsa mumkin. Aniq shartlarsiz «muddatsiz» qarz — kasbiy mulohaza yuritish va hujjatlashtirish uchun sabab.

Konvertatsiyalanadigan qarz koʻpincha ikki komponentni oʻz ichiga oladi: majburiyat va ulush olish opsioni. Emitent shartlarni baholaydi va komponentlarni alohida tasniflaydi. Avval konvertatsiya opsionisiz oʻxshash majburiyatning haqqoniy qiymati aniqlanadi; kapital komponentiga qoldiq tegishli boʻladi. Dastlabki tan olishda komponentlar summasi instrumentning umumiy haqqoniy qiymatiga teng, foyda yoki zarar paydo boʻlmaydi. Konvertatsiyada ulushlar soni oʻzgaruvchan boʻlsa, opsionning oʻzi majburiyatga aylanadi.

• Shartli raqamlardagi misol: konvertatsiya huquqiga ega 1 000 (shartli birlik) qarz; opsionsiz oʻxshash qarzning haqqoniy qiymati — 880. Majburiyat komponenti — 880, kapital komponenti — qoldiq 120.
• Toʻlov muddatida konvertatsiya qilinganda majburiyat komponenti kapitalga oʻtkaziladi, bunda foyda yoki zarar paydo boʻlmaydi.

Hisobotdagi toʻlovlar va sotib olingan ulushlar

Majburiyat boʻlgan instrument yoki komponent boʻyicha foizlar va dividendlar foyda yoki zararda daromad yoki xarajat sifatida tan olinadi. Kapital instrumentlari egalariga taqsimotlar bevosita kapitalda aks ettiriladi.

Agar kompaniya oʻz instrumentlarini sotib olsa, ular kapitaldan ayiriladi, davr natijasida foyda yoki zarar tan olinmaydi.

Odatiy xatolar: tasniflashni huquqiy nom boʻyicha amalga oshirish; ustav yoki ishtirokchilar kelishuvidagi sotib olish shartlarini eʼtiborsiz qoldirish; konvertatsiyalanadigan qarzni toʻliq kapital yoki toʻliq qarz sifatida aks ettirish; hujjatlashtirilgan tahlilning yoʻqligi.