Berilgan qarzlar boʻyicha kutilayotgan kredit zararlari zaxirasi: IFRS 9 ning uch bosqichi

Umumiy model qanday ishlaydi

Amortizatsiyalangan qiymat boʻyicha baholanadigan har bir moliyaviy aktiv boʻyicha kutilayotgan zararlarga zaxira tan olinadi (5.5.1-band). Zaxira miqdori qarz berilgandan beri qarz oluvchining kredit riski oshgan-oshmaganiga bogʻliq.

Kredit riski sezilarli oshgan boʻlsa, zaxira asbobning butun muddati davomidagi kutilayotgan zararlar miqdorida baholanadi (5.5.3-band). Sezilarli oshish boʻlmasa — 12 oylik kutilayotgan zararlar miqdorida (5.5.5-band). Birinchi variantni amaliyotda 2 va 3-bosqichlar, ikkinchisini 1-bosqich deb atashadi.

Baholash har bir hisobot sanasida oʻtkaziladi, shuning uchun qarz bosqichlar oʻrtasida ikki yoqlama oʻtishi mumkin: butun muddatga zaxira shartlari bajarilmay qolsa, zaxira yana 12 oyga hisoblanadi (5.5.7-band). Zaxiraning oʻzgarishi foyda yoki zarar tarkibida qadrsizlanish zarari yoki uning tiklanishi sifatida aks ettiriladi (5.5.8-band).

Amaliyotda uch bosqich

• 1-bosqich — berilgan paytdan beri kredit riski sezilarli oshmagan. Zaxira hisobot sanasidan keyingi 12 oy ichida mumkin boʻlgan defolt hodisalaridan kelib chiqadigan kutilayotgan zararlarga teng (5.5.5-band va A ilovadagi taʼrif). Foiz daromadi yalpi balans qiymatidan hisoblanadi (5.4.1-band).
• 2-bosqich — risk sezilarli oshgan, ammo qarz oluvchining qadrsizlanish belgilari yoʻq. Zaxira qarzning butun muddati davomidagi kutilayotgan zararlarga teng (5.5.3-band). Foiz daromadi avvalgidek yalpi balans qiymatidan hisoblanadi.
• 3-bosqich — qarz kreditga qadrsizlangan boʻlib qolgan. Zaxira ham butun muddatga, lekin foiz daromadi amortizatsiyalangan qiymatdan, yaʼni zaxirani ayirib hisoblanadi (5.4.1(b)-band). Zarar yalpi balans qiymati bilan kutilayotgan pul oqimlarining dastlabki samarali stavka boʻyicha diskontlangan joriy qiymati oʻrtasidagi farq sifatida baholanadi (B5.5.33-band).

Kredit riskining sezilarli oshishi nimani anglatadi

Kutilayotgan zararlar summalari emas, defolt riski taqqoslanadi: hisobot sanasidagi va dastlabki tan olish sanasidagi risk (5.5.9-band). Haddan tashqari xarajatsiz mavjud boʻlgan asosli va tasdiqlanadigan maʼlumotlar hisobga olinadi.

Muddati oʻtganlik holatidan koʻra kelajakka qaratilgan maʼlumot mavjud boʻlsa, faqat muddati oʻtganlikka tayanib boʻlmaydi (5.5.11-band). Shu bilan birga rad etilishi mumkin boʻlgan prezumpsiya bor: shartnoma toʻlovlari 30 kundan ortiq muddati oʻtgan boʻlsa, kredit riski sezilarli oshgan deb hisoblanadi (5.5.11-band). Prezumpsiyani, masalan, kechikish qarz oluvchining moliyaviy qiyinchiligidan emas, texnik xatodan kelib chiqqan boʻlsa, rad etish mumkin (B5.5.20-band).

• bogʻliq tomonga berilgan qarz uchun — guruh yoki qarz oluvchi moliyaviy ahvolining yomonlashuvi, kovenantlarning buzilishi, zararlar va manfiy sof aktivlar;
• xodimga berilgan qarz uchun — ishdan boʻshash, ish haqidan ushlab qolishning toʻxtashi, sud yoki boshqa nizolar;
• hisobot sanasida yangi qarz uchun sezilarli darajada boshqacha boʻladigan shartlarning oʻzgarishi, masalan, qattiqroq kovenantlar yoki oshirilgan spred (B5.5.17-band).

Defolt, qadrsizlanish va past risk haqidagi faraz

Defolt taʼrifini kompaniya oʻzining kredit riskini boshqarishidan oladi va sifat koʻrsatkichlarini, masalan, moliyaviy kovenantlarni hisobga oladi. Defolt muddati oʻtganlik 90 kundan kechiktirmay yuz beradi, degan rad etilishi mumkin boʻlgan prezumpsiya mavjud (B5.5.37-band). Oʻz kredit tarixiga ega boʻlmagan bogʻliq tomon qarzi uchun bu doirani alohida asoslash va hisob siyosatida qayd etish kerak.

Qarz oluvchining qadrsizlanish belgilari — jiddiy moliyaviy qiyinchiliklar, shartnomaning buzilishi, kreditor boshqa vaziyatda bermaydigan imtiyozlar, bankrotlik yoki qayta tashkil etish ehtimoli (A ilovadagi kreditga qadrsizlangan aktiv taʼrifi).

Hisobot sanasida asbobning kredit riski past boʻlsa, risk sezilarli oshmagan deb faraz qilish mumkin (5.5.10-band). Qarz oluvchi shaffof baholanmagan guruh ichidagi kompaniya qarzi uchun bunday xulosani odatiy deb emas, maʼlumotlar bilan asoslash kerak.

Kutilayotgan zararlarni qanday baholash kerak

Baholash mumkin boʻlgan natijalar diapazonini baholash orqali aniqlanadigan xolis, ehtimollik bilan tortilgan summani, pulning vaqt qiymatini hamda oʻtgan voqealar, joriy sharoitlar va prognozlar haqidagi asosli maʼlumotlarni aks ettirishi kerak (5.5.17-band). Zarar ehtimoli juda kichik boʻlsa ham, uning yuz berish imkoniyatini hisobga olish zarur (5.5.18-band).

Zarar — shartnoma boʻyicha barcha pul oqimlari bilan kompaniya olishni kutayotgan oqimlar oʻrtasidagi, dastlabki samarali stavka boʻyicha diskontlangan farq. Qarz toʻliq, ammo muddatdan kech qaytarilishi kutilsa ham zarar yuzaga keladi (B5.5.28-band). Shartnoma shartlarining bir qismi boʻlgan garov va boshqa taʼminotdan kutilayotgan pul oqimlari hisobga olinadi (B5.5.55-band). Baholashning maksimal davri — kredit riskiga duchor boʻlishning maksimal shartnoma muddati (5.5.19-band).

Shartli raqamlardagi misol, stavkalar boʻyicha tavsiya emas. Bogʻliq kompaniyaga berilgan qarz: 100 mln soʻm. 1-bosqichda 12 oy ichida defolt ehtimoli 2 %, defolt paytidagi yoʻqotish ulushi 40 % deb baholangan: zaxira = 100 × 2 % × 40 % = 0,8 mln. Qarz oluvchining ahvoli yomonlashgach, qarz 2-bosqichga oʻtkazildi: qolgan muddat uchun defolt ehtimoli 15 %, yoʻqotish ulushi 40 %, zaxira = 100 × 15 % × 40 % = 6 mln (soddalashtirish uchun diskontlashsiz; hisob-kitobda u kerak). Zaxiraning 5,2 mln ga oshishi foyda yoki zararda aks ettiriladi.

Odatiy xatolar

• qarz oluvchini tahlil qilmasdan barcha qarzlarga zaxiralar matritsasini qoʻllash: standart matritsani savdo debitorlik qarzi uchun soddalashtirish namunasi sifatida keltiradi (B5.5.35-band);
• kredit riski sezilarli oshishi va defolt taʼrifi mezonlarini hisob siyosatida qayd etmaslik va ularni har yili qayta koʻrib chiqmaslik;
• kelajakka qaratilgan maʼlumot mavjud boʻlganda zaxirani faqat muddati oʻtganlik boʻyicha baholash (5.5.11-band);
• 3-bosqichda foiz daromadi amortizatsiyalangan qiymatdan hisoblanishini unutish (5.4.1(b)-band);
• hisob-kitobni hujjatlashtirmaslik: defolt ehtimoli, yoʻqotish ulushi va prognoz taxminlarini auditor tasdiqlashni soʻraydi.