Lizing oluvchida lizing: transformatsiyada 6-son BHMS dan IFRS 16 ga tuzatish

6-son BHMS va IFRS 16 yondashuvlari nimasi bilan farq qiladi

6-son BHMS uchun tasniflash muhim. Moliyaviy ijara — mol-mulkni shartnoma boʻyicha oʻn ikki oydan ortiq muddatga berish, bunda standartda belgilangan talablardan biri bajarilishi kerak (6-band). Operativ ijara — qolgan hamma holat (7-band). Operativ ijara obyekti ijarachi balansida hisobga olinmaydi (46-band), shartnomadagi qiymat boʻyicha balansdan tashqari schyotda aks ettiriladi (47-band). Hisoblangan toʻlovlar ishlab chiqarish tannarxiga yoki davr xarajatlariga olib boriladi (48-band).

IFRS 16 ijarachi uchun yagona modelni tanlaydi. Tuzatishlarda hisobga olinadigan asosiy farqlar:

• baholash: BHMS boʻyicha moliyaviy ijarada obyektning joriy qiymati va minimal ijara toʻlovlarining diskontlangan qiymatidan kichigi olinadi (25-band); IFRS 16 boʻyicha majburiyat hali toʻlanmagan toʻlovlarning joriy qiymatiga teng (26-band);
• stavka: BHMS boʻyicha — shartnoma stavkasi, boʻlmasa ijarachining qarz kapitali boʻyicha oʻsib boruvchi stavka (27-band); IFRS 16 boʻyicha — ijaraga kiritilgan stavka, uni oson aniqlash mumkin boʻlsa, aks holda ijarachining qarz mablagʻlarini jalb qilish stavkasi (26-band);
• toʻlovlar tarkibi: IFRS 16 faqat qatʼiy toʻlovlarni emas, balki indeks yoki stavkaga bogʻliq oʻzgaruvchan toʻlovlarni (27(b)-band), qoldiq qiymat boʻyicha majburiyatlar summalarini, sotib olish narxini va standart shartlari bajarilganda ijarani tugatish jarimalarini ham kiritadi;
• foyda va zararlar toʻgʻrisidagi hisobotdagi xarajat: ijara haqi oʻrniga — aktiv amortizatsiyasi (31-band) va majburiyat boʻyicha foizlar (37-band).

1-qadam. Shartnomalar reestri va oʻtish yondashuvini tanlash

Oʻtish sanasida amalda boʻlgan barcha ijara, subijara va lizing shartnomalari reestridan boshlang: obyekt, muddat, toʻlovlar qoldigʻi, indekslash, uzaytirish va sotib olish optsionlari, oldindan toʻlovlar va hisoblanganlar, olingan ragʻbatlar. Manba — shartnomalar va ijara toʻlovlari subschyotlari, faqat balansdan tashqari schyot emas: baʼzi shartnomalar u yerda boʻlmasligi mumkin.

Yondashuv MHXS ga qanday oʻtayotganingizga bogʻliq. Tashkilot MHXS ni birinchi marta qoʻllasa, IFRS 1 amal qiladi: ijara majburiyati oʻtish sanasidagi qarz mablagʻlarini jalb qilish stavkasi boʻyicha qolgan toʻlovlarning joriy qiymatida baholanadi (D9B(a)), aktivni esa oldindan toʻlangan yoki hisoblangan toʻlovlarga tuzatilgan majburiyatga teng deb qabul qilish mumkin (D9B(b)(ii)). Tashkilot avval ham MHXS boʻyicha hisobot tuzgan va ijara boʻyicha oldingi standartdan IFRS 16 ga oʻtayotgan boʻlsa, ijarachi ikki usuldan birini tanlaydi: toʻliq retrospektiv qayta hisoblash yoki kumulyativ taʼsirni birinchi qoʻllash sanasiga olib oʻtish (C5-band). Tanlangan usul barcha shartnomalarga qoʻllanadi.

Istisnolarning aniq ifodasini va ularning solishtirma maʼlumotlarga taʼsirini oʻtish sanangizdagi IFRS 1 va IFRS 16 matni boʻyicha tekshiring.

2-qadam. BHMS boʻyicha operativ ijara: balansga qoʻyish

BHMS boʻyicha operativ ijara boʻlgan shartnomalar uchun ikkita hisob-kitob kerak: majburiyat va aktiv. Majburiyat — oʻtish sanasidagi qarz mablagʻlarini jalb qilish stavkasi boʻyicha qolgan toʻlovlarning joriy qiymati (IFRS 1, D9B(a); IFRS 16 ga oʻtayotgan ijarachi uchun — C8(a)-band). Har bir shartnoma boʻyicha aktivni oldindan toʻlangan yoki hisoblangan toʻlovlarga tuzatilgan majburiyat summasida baholash mumkin (D9B(b)(ii); C8(b)-band). Shunda kapitalga farq, qoida tariqasida, yuzaga kelmaydi; aktivni «standart ijara boshlangan sanadan qoʻllanganidek» baholash esa kapitalda aks etadigan farq beradi.

Shartli misol (raqamlar tasvir uchun oʻylab topilgan, bozor maʼlumoti emas). Ijara tugashiga 4 yil qoldi, toʻlov har yil oxirida 50 mln soʻm, oldindan toʻlov va hisoblanganlar yoʻq, oʻtish sanasida qarz mablagʻlarini jalb qilish stavkasi — 18%. Majburiyat: 50 / 1,18 + 50 / 1,18² + 50 / 1,18³ + 50 / 1,18⁴ = 134,50 mln soʻm. Aktiv majburiyatga teng qabul qilinadi — 134,50 mln.

Transformatsiya tuzatishi provodkasi: Dt foydalanish huquqi aktivi 134,50 — Kt ijara majburiyati 134,50 mln. BHMS boʻyicha bu yillarda xarajat toʻlovga teng, har yili 50 mln, IFRS 16 boʻyicha esa xarajat amortizatsiya va foizlardan tashkil topadi.

• 1-yil: foizlar 134,50 × 18% = 24,21; toʻlov 50; majburiyat qoldigʻi 108,71; amortizatsiya 134,50 / 4 = 33,63; xarajat 57,84 mln;
• 2-yil: foizlar 19,57; qoldiq 78,28; xarajat 53,20 mln;
• 3-yil: foizlar 14,09; qoldiq 42,37; xarajat 47,72 mln;
• 4-yil: foizlar 7,63; qoldiq 0; xarajat 41,26 mln. 4 yillik xarajatlar yigʻindisi — 200 mln, toʻlovlar yigʻindisiga teng: yillar boʻyicha taqsimot oʻzgaradi, yakuniy summa emas.

3-qadam. BHMS boʻyicha moliyaviy ijara va lizing: hisob-kitobni solishtirish

BHMS boʻyicha allaqachon balansda turgan shartnomalarni oddiygina «koʻchirib» boʻlmaydi: har bir koʻrsatkichni IFRS 16 qoidalari bilan solishtiring. BHMS boʻyicha majburiyat ikki qiymatdan kichigida tan olinadi (25-band), diskontlash shartnoma stavkasi yoki oʻsib boruvchi stavka boʻyicha amalga oshadi (27-band), foizlar esa majburiyat qoldigʻi boʻyicha jadval asosida taqsimlanadi (30-band). IFRS 16 boʻyicha majburiyat 26–27-bandlar asosida tuziladi, ijara boshlangandan keyin esa foizlarga oshadi va toʻlovlarga kamayadi (36-band); foizlar qoldiqqa doimiy stavka boʻyicha hisoblanadi (37-band). D9B yondashuvini barcha shartnomalarga qoʻllasangiz, qayta hisoblash BHMS boʻyicha hisobga olingan shartnomalarga ham tegishli boʻladi.

Amortizatsiya muddatini alohida tekshiring. BHMS boʻyicha mulk huquqini olishga ishonch boʻlmasa, obyekt shartnoma muddati va xizmat muddatining kichigi doirasida amortizatsiya qilinadi (34-band). IFRS 16 boʻyicha aktiv amortizatsiyasi 32-bandni hisobga olgan holda IAS 16 qoidalari asosida yuradi (31-band); muddatni oʻz hisobingizdagi muddat bilan solishtiring va toʻplangan amortizatsiyani qayta hisoblang.

Ijara va lizingning soliq tomoni soliq hisobida qoladi; IFRS hisoboti va soliq bazasi oʻrtasidagi farqlarni IAS 12 boʻyicha alohida baholang.

Istisnolar, ochib berish va odatiy xatolar

Ijarachi modelni qisqa muddatli ijaraga va qiymati past aktivlar ijarasiga qoʻllamasligi mumkin (5-band) — ular boʻyicha toʻlovlar chiziqli yoki boshqa tizimli usulda xarajat sifatida tan olinadi (6-band). Oʻtishda muddati oʻtish sanasidan 12 oy ichida tugaydigan shartnomalarni qisqa muddatli deb hisobga olish mumkin (IFRS 1, D9D(b); ijara boʻyicha oldingi standartdan oʻtishda — C10(c)-band).

Odatiy xatolar:

• faqat balansdan tashqari schyotdagi shartnomalarni hisobga oladilar, ijara toʻlovlari bevosita xarajatga yozilgan shartnomalarni oʻtkazib yuboradilar;
• stavkani «oʻzidan» olib diskontlaydilar — muddat, taʼminot va shartnoma valyutasiga mos stavka oling va hisob-kitobni ish hujjatlarida saqlang;
• IFRS 16 boʻyicha qayta hisoblanadigan shartnomalar uchun BHMS stavkasini qoldiradilar, holbuki oʻtish sanasida yangi stavka kerak;
• toʻlovlarga indekslanadigan toʻlovlarni, qoldiq qiymat boʻyicha summalarni va, optsiondan foydalanishga ishonch boʻlsa, sotib olish narxini kiritmaydilar;
• tuzatishdan keyin kechiktirilgan soliqni qayta hisoblamaydilar;
• oʻtishdan keyin majburiyat har davrda oʻzgarishini unutadilar: u foizlarga oshadi va toʻlovlarga kamayadi, muddat oxirida qoldiq nolga teng boʻlishi kerak.