IFRS 16 boʻyicha davlatdan yer uchastkasi ijarasi: Oʻzbekistonda yerdan foydalanish huquqi

1-qadam. Shartnomada ijara bormi

Avval standart savoliga javob berish kerak: shartnoma muayyan muddat davomida haq evaziga aniqlanadigan aktivdan foydalanishni nazorat qilish huquqini beradimi (9-band). Kadastr chegaralari bor uchastka aniqlanadigan aktivdir, unda obyektlar qurish, ulardan foydalanish va foyda olish huquqi esa foydalanishni nazorat qilishning oʻzidir.

Agar shartnoma mohiyatan muddatli foydalanish huquqi haqida boʻlmasa (masalan, uchastka aslida sotib olingan boʻlsa), IFRS 16 qoʻllanilmaydi va aktiv boshqa standartlar boʻyicha hisobga olinadi. Hujjat nomi — «ijara», «foydalanish huquqi», «ruxsatnoma» — oʻzi hech narsani hal qilmaydi: huquq va majburiyatlarning mazmuniga qarang.

2-qadam. Ijara muddati: shartnomadagidan uzoqroq boʻlishi mumkin

MHXS uchun muddat — bu bekor qilib boʻlmaydigan davr, shuningdek kompaniya foydalanishiga yetarlicha ishonadigan uzaytirish opsiyalari davrlari va undan voz kechishiga yetarlicha ishonadigan tugatish opsiyalari davrlari yigʻindisidir (18-band).

Yer uchun bu eng sezgir parametrdir: majburiyat ham, amortizatsiya ham muddatga bogʻliq. Agar uchastkada bir necha oʻn yil xizmat qiladigan bino qurilgan boʻlsa va ijarani uzaytirish biznes uchun deyarli zarur boʻlsa, muddat rasmiy muddatdan uzoqroq boʻlishi mumkin. Asoslarni (rahbariyat qarorlari, uchastkaga investitsiyalar, uzaytirish amaliyoti) auditor uchun saqlab qoʻying.

3-qadam. Majburiyatga qaysi toʻlovlar kiradi

Ijara majburiyati boshlanish sanasida toʻlanmagan toʻlovlarning joriy qiymati sifatida baholanadi (26-band). Keyingi savol — qaysi toʻlovlarni hisoblash. Hisobga qatʼiy toʻlovlar hamda indeks yoki stavkaga bogʻliq oʻzgaruvchan toʻlovlar kiradi — indeks yoki stavkaning boshlanish sanasidagi qiymati boʻyicha (27-band).

Davlat yeri uchun ijara haqi koʻpincha davlat belgilaydigan parametrlardan (masalan, uchastkaning normativ yoki kadastr qiymatidan) hisoblanadi. Standart indeks yoki stavkaga bogʻliq toʻlovlarga bozor ijara stavkalari oʻzgarishi bilan oʻzgaradigan toʻlovlarni ham kiritadi (28-band). Shuning uchun asosiy savol: toʻlov ommaviy aniqlanadigan va qayta koʻrib chiqiladigan koʻrsatkichga bogʻlanganmi (u holda majburiyatga joriy qiymat boʻyicha kiradi) yoki sizning faoliyatingizga — tushum, ishlab chiqarish hajmiga bogʻliqmi.

Ijarachi faoliyatiga bogʻliq toʻlovlar majburiyatga kirmaydi va ular bogʻliq boʻlgan hodisa yuz bergan davr foydasi yoki zararida aks ettiriladi (38-band). Shartnomadagi formula aralash boʻlsa, uni qismlarga ajratadilar: qatʼiy qism, indeksatsiyalanadigan qism, faoliyatga bogʻliq qism.

4-qadam. Koʻrsatkich oʻzgarganda qayta hisoblash

Davlat haq hisoblanadigan bazani qayta koʻrib chiqsa, hisob-kitobni darhol qayta yozish shart emas. Majburiyat indeks yoki stavka oʻzgarishi tufayli kelgusi toʻlovlar oʻzgargandagina qayta hisoblanadi va faqat oʻzgarish pul oqimlariga taʼsir qila boshlagan paytdagina (42-band). Majburiyat tuzatishi foydalanish huquqi aktiviga kiritiladi.

Amaliy xulosa: toʻlovlar jadvalini har bir uchastka boʻyicha hisobda qaysi koʻrsatkich qiymati qoʻllangani va u oxirgi marta qachon yangilangani koʻrinadigan qilib yuriting. Qayta hisoblash paytini hujjat eʼlon qilingan sana emas, yangi qiymat kuchga kirgan sana belgilaydi.

5-qadam. Auksionda sotib olingan ijara huquqi

Baʼzan kompaniya ijara shartnomasini tuzish huquqining oʻzi uchun bir martalik summa toʻlaydi. Agar bitim natijasida 9-band boʻyicha haqiqatan ijara yuzaga kelsa, bu summa boshlanish sanasidan oldin yoki shu sanada toʻlangan toʻlovdir. U dastlabki bevosita xarajatlar bilan birga foydalanish huquqi aktivi qiymatini oshiradi (24-band). Bu holda IAS 38 boʻyicha alohida nomoddiy aktiv paydo boʻlmaydi.

Agar huquq uchastkadan muddatli foydalanishga qisqarmasa, masala boshqa standart boʻyicha hal qilinadi va maslahat kerak boʻladi. Har holda savdo bayonnomasi, shartnoma va toʻlov hujjatlarini saqlang: ulardan nima sotib olingani, qancha muddatga va narxga nima kirgani koʻrinadi.

6-qadam. Amortizatsiya va tipik xatolar

Foydalanish huquqi aktivi boshlanish sanasidan huquqning foydali xizmat muddati va ijara muddati oxiridan qaysi biri oldin kelsa, shu sanagacha amortizatsiya qilinadi (32-band). Yerning oʻzi amortizatsiya qilinmaydi, lekin undan foydalanish huquqi muddatli, shuning uchun aynan huquq amortizatsiya qilinadi.

Qisqa muddatli ijara uchun imtiyoz (5-band) davlat bilan tuzilgan uzoq muddatli shartnomaga odatda qoʻllanilmaydi. Koʻpincha quyidagicha xato qilinadi:

• butun haq toʻlanganda xarajat sifatida tan olinadi, majburiyat va aktiv yaratilmaydi;
• faqat shartnomadagi muddat olinadi, uzaytirish opsiyalari tahlil qilinmaydi;
• tushumga bogʻliq toʻlov majburiyatga notoʻgʻri kiritiladi;
• sotib olingan ijara huquqi IFRS 16 boʻyicha ijara ekanligi tekshirilmay, alohida nomoddiy aktiv sifatida aks ettiriladi;
• haq indeksatsiyasi kuchga kirgan paytdan emas, butun yil uchun orqaga qarab hisobga olinadi.