MHXS boʻyicha zaxiralar hisobi: baholash, hisobdan chiqarish va arzonlashtirish

IAS 2 uchta qoidada

• zaxiralar tannarx va sof sotish qiymatining kichigi boʻyicha baholanadi;
• tannarx — sotib olish, qayta ishlash (bevosita mehnat va ishlab chiqarish ustama xarajatlari) va joriy joy hamda holatgacha yetkazish xarajatlari;
• formulalar: bir jinsli boʻlmagan zaxiralar uchun aniq identifikatsiya, oʻzaro almashinadiganlar uchun FIFO yoki oʻrtacha tortilgan; arzonlashtirish va yoʻqotishlar — davr xarajati.

Arzonlashtirish misoli

Tovar partiyasi: tannarx 120 mln soʻm, kutilayotgan sotish narxi 115 mln, sotish xarajatlari 5 mln. Sof sotish qiymati — 110 mln, 10 mln arzonlashtirish davr xarajatlariga olib boriladi.

Bu Oʻzbekistonda kimga kerak

MHXS boʻyicha hisobni jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar — Reyestrga kiritilgan yildan keyingi yilning 1-yanvaridan (PQ-282), shuningdek MHXS ga ixtiyoriy oʻtgan kompaniyalar yuritishi shart.

Zaxiralarga nima kiradi

Zaxiralar — odatiy faoliyat jarayonida sotish uchun moʻljallangan, shunday sotish uchun ishlab chiqarish jarayonida boʻlgan aktivlar, shuningdek ishlab chiqarishda yoki xizmat koʻrsatishda isteʼmol qilinadigan xomashyo va materiallar.

Taʼrif maishiy tushunchadan kengroq: unga faqat ombordagi tovar emas, tugallanmagan ishlab chiqarish ham, xizmat koʻrsatish uchun materiallar ham kiradi.

• qayta sotish uchun tovarlar
• tayyor mahsulot
• tugallanmagan ishlab chiqarish
• xomashyo va materiallar

Tannarxga nima kiradi

Tannarxga sotib olish xarajatlari, qayta ishlash xarajatlari va zaxiralarni joriy holat va joylashuvgacha yetkazish uchun qilingan boshqa xarajatlar kiritiladi.

Sotib olish xarajatlari — xarid narxi, import bojlari, tashish va yuklash-tushirish ishlari, savdo chegirmalari chegirilgan holda. Qoplanadigan soliqlar tannarxga kiritilmaydi.

Tannarxga nima kirmaydi

Materiallar va mehnatning meʼyordan ortiq yoʻqotishlari, agar saqlash jarayonning zarur bosqichi boʻlmasa — saqlash xarajatlari, zaxiralarni tayyor holatga keltirish bilan bogʻliq boʻlmagan maʼmuriy xarajatlar va sotish xarajatlari.

Bu amaliyotdagi koʻp uchraydigan xato: ombor bilan bogʻliq hamma narsani tannarxga kiritishga urinish zaxiralar qiymatini oshirib koʻrsatadi va davr natijasini buzadi.

• meʼyordan ortiq yoʻqotishlar
• tayyor zaxiralarni saqlash xarajatlari
• umumiy maʼmuriy xarajatlar
• sotish xarajatlari

Hisobdan chiqarish usullari

Standart almashtirib boʻlmaydigan obyektlar uchun aniq identifikatsiya usuliga, qolganlari uchun esa «birinchi kelgan — birinchi chiqqan» (FIFO) usuli yoki oʻrtacha tortilgan qiymat usuliga ruxsat beradi.

Tanlangan usul xususiyati va maqsadi oʻxshash barcha zaxiralarga izchil qoʻllanadi. Uni davr natijasi uchun oʻzgartirish mumkin emas.

Sof sotish qiymati va arzonlashtirish

Sof sotish qiymati — tugallash va sotish xarajatlari chegirilgan taxminiy sotish narxi. Agar u tannarxdan past boʻlsa, zaxiralar unga qadar arzonlashtiriladi, farq esa davr xarajati sifatida tan olinadi.

Arzonlashtirish zarurligi belgilari: shikastlanish, eskirish, bozor narxlarining pasayishi, tugallash xarajatlarining oʻsishi. Baholash har bir hisobot sanasida oʻtkaziladi.

• shikastlangan va buzilgan zaxiralar
• eskirgan nomenklatura
• bozor narxlarining pasayishi
• sotishga tayyorlash xarajatlarining oʻsishi

Odatiy xatolar

Arzonlashtirish boʻyicha baholashning yoʻqligi — eng keng tarqalgani. Zaxiralar yillab toʻliq qiymatda turadi, holbuki ularni bu narxda sotib boʻlmaydi.

Boshqa xatolar: tannarxga noishlab chiqarish xarajatlarini kiritish, hisobdan chiqarish usulini izchil qoʻllamaslik, haqiqiy mavjudlikni tasdiqlaydigan inventarizatsiyaning yoʻqligi.

Leader Audit amaliyoti

Hisobot auditida zaxiralar — asosiy sohalardan biri. Biz nafaqat arifmetikani, balki baholashning asosliligini, inventarizatsiyaning toʻliqligini va qoʻllangan usullarning toʻgʻriligini ham tekshiramiz.

Xalqaro standartlar boʻyicha hisobot tayyorlaydigan kompaniyalar uchun baholash metodikasini qurishga va zarur ochib berishlarni tayyorlashga yordam beramiz.