Ijara shartnomalari auditi: qanday hisobga olinadi

Tekshiruv nimadan boshlanadi: shartnomani tasniflash

Auditorning birinchi savoli — kompaniya shartnomani qanday tasniflagani. BHMS 6 boʻyicha moliyaviy ijara — mol-mulkni egalik qilish va foydalanishga oʻn ikki oydan ortiq muddatga berish; shartnoma standartning 6-bandida sanalgan shartlardan kamida biriga javob berishi kerak. Qolgani — operativ ijara.

Tasniflash ijara munosabatlari boshlangan sanada amalga oshiriladi va shartnomaga oʻzgartirishlar kiritilganda qayta koʻrib chiqiladi (BHMS 6, 5¹-band). Shuning uchun auditor asl shartnomani ham, barcha qoʻshimcha kelishuvlarni ham soʻraydi: muddat, sotib olish narxi yoki toʻlov jadvalining oʻzgarishi ijara turini oʻzgartirishi mumkin.

• ijara tugagach mulk huquqi ijarachiga oʻtishi;
• shartnoma muddati obʼyektning xizmat muddatining 80 foizidan oshishi yoki shartnoma oxiridagi qoldiq qiymat dastlabki qiymatning 20 foizidan kam boʻlishi;
• bozor qiymatidan sezilarli past narxda sotib olish huquqi va bu huquqdan foydalanilishiga asosli ishonch;
• ijara toʻlovlarining diskontlangan qiymati obʼyektning topshirilish paytidagi joriy qiymatining 90 foizidan oshishi.

Ijarachida operativ ijara qanday aks ettiriladi

Operativ ijarada egalik xatarlari ijarachiga oʻtmaydi, shuning uchun olingan obʼyekt ijarachining balansida hisobga olinmaydi (BHMS 6, 46-band). U shartnomada koʻrsatilgan qiymat boʻyicha balansdan tashqari hisobvaraqda yuritiladi (47-band), ijara toʻlovlari esa vazifasiga qarab mahsulot (ish, xizmat) ishlab chiqarish tannarxiga yoki davr xarajatlariga olib boriladi (48-band).

Auditor nimani tekshiradi: balansdan tashqari hisobvaraqdagi qiymat shartnomaga mos keladimi, toʻlovlar tannarx va davr xarajatlari oʻrtasida toʻgʻri taqsimlanganmi, «operativ» ijarada moliyaviy ijara belgilari yoʻqmi — masalan, qoʻshimcha kelishuvdagi ramziy sotib olish narxi.

Moliyaviy ijara: hisob-kitoblarda nimaga qaraladi

Moliyaviy ijarada tekshiruvning asosiy qismi — hisob-kitob. Minimal ijara toʻlovlarini diskontlashda shartnomada nazarda tutilgan foiz stavkasi, uni aniqlash imkoni boʻlmasa, ijarachining qarz kapitali boʻyicha oʻsib boruvchi foiz stavkasi qoʻllanadi (BHMS 6, 27-band). Auditor tanlangan stavkaning asosnomasini va foiz qismi davrlar boʻyicha taqsimlangan toʻlov jadvalini soʻraydi.

Amortizatsiya alohida tekshiriladi. Ijarachi mulk huquqini olishiga ishonch boʻlmasa, obʼyekt ikki muddatdan qisqasi — shartnoma muddati yoki xizmat muddati davomida toʻliq amortizatsiya qilinishi mumkin (34-band). Tipik xato — amortizatsiyani soliq maqsadlariga qulay muddatlar boʻyicha hisoblab, shartnoma bilan solishtirmaslik.

MHXS 16 ga transformatsiyada nima oʻzgaradi

MHXS 16 ijarachida operativ va moliyaviy ijaraga boʻlishni bekor qiladi: ijara boshlangan sanada ijarachi foydalanish huquqi shaklidagi aktivni va ijara majburiyatini tan oladi (22-band). Majburiyat shartnomada nazarda tutilgan stavka boʻyicha diskontlangan toʻlovlarning joriy qiymati sifatida baholanadi, bu stavkani aniqlab boʻlmasa — ijarachining qoʻshimcha qarz jalb qilish stavkasi boʻyicha (26-band).

Ijara muddati bekor qilib boʻlmaydigan davr hamda ijarachi uzaytirish opsionidan foydalanishiga yetarlicha ishonch hosil qilgan davrlar yigʻindisi sifatida aniqlanadi (18-band). Muddat oʻzgarganda majburiyat qayta koʻrib chiqilgan stavka boʻyicha qayta baholanadi (40-band). Qisqa muddatli ijara va qiymati past aktivlar ijarasi uchun soddalashtirish mumkin — ijarachi ularga 22–49-bandlar talablarini qoʻllamasligi mumkin (5-band).

Ijaraga beruvchida operativ va moliyaviy ijaraga boʻlish saqlanadi: agar ijara aktivga egalik bilan bogʻliq deyarli barcha xatar va foydalarni oʻtkazsa, u moliyaviy hisoblanadi (62-band). BHMS dan MHXS ga oʻtayotgan kompaniya uchun bu balansga kiritilmagan ijara shartnomalarini qayta hisoblab, balansga chiqarish kerakligini bildiradi.

Misol: shartnoma nima uchun balansda boʻladi

Shartli misol (raqamlar tushuntirish uchun oʻylab topilgan). Kompaniya uskunani 36 oyga ijaraga oladi, kutilayotgan xizmat muddati — 40 oy, mulk huquqi oʻtmaydi. Shartnoma muddatining xizmat muddatiga nisbati 90 foiz, bu 80 foizdan yuqori, shuning uchun BHMS 6 boʻyicha ijara shartnomada «operativ ijara» deb atalgan boʻlsa ham moliyaviy deb tan olinadi.

Agar kompaniya shartnomani balansdan tashqari hisobvaraqda yuritgan boʻlsa, auditor tuzatish taklif qiladi: obʼyekt va majburiyatni tan olish, toʻlovlarning diskontlangan qiymatini va foizlar jadvalini hisoblash. MHXS 16 boʻyicha esa bu shartnoma har holda ijarachi balansiga foydalanish huquqi va majburiyat sifatida kiradi.

Hisobotda ochib berish va audit uchun hujjatlar

BHMS 6 izohlarda ijara obʼyekti boʻlgan aktivlar qiymatini, moliyaviy ijara boʻyicha majburiyatlarni umumlashtirilgan shaklda — toʻlov summalari va muddatlari bilan (53-band), shuningdek ijara shartnomalarining muhim shartlarining umumiy tavsifini ochib berishni talab qiladi. MHXS 16 boʻyicha ijarachi foydalanish huquqi shaklidagi aktivlarni boshqa aktivlardan alohida koʻrsatadi yoki izohlarda ochib beradi (47-band).

Tekshiruv boshlanishiga quyidagilarni tayyorlang:

• barcha ijara va lizing shartnomalari ilovalar hamda qoʻshimcha kelishuvlar bilan;
• qabul qilish-topshirish dalolatnomalari va toʻlov jadvallari;
• diskontlangan qiymat hisob-kitobi va stavka asosnomasi;
• shartnomalar reyestri: boshlanish sanalari, muddatlar, opsionlar va sotib olish shartlari;
• amortizatsiya hisob-kitoblari hamda ijara va balansdan tashqari hisobvaraqlar boʻyicha aylanma qaydnomalar.