Importyor va uskunalar distribyutori auditi

Import tovar qiymatiga nimalar kiradi

Xalqaro IAS 2 standarti zaxiralar qiymatiga xarid bilan bogʻliq barcha xarajatlar hamda zaxiralarni hozirgi joyi va holatiga yetkazish uchun qilingan boshqa xarajatlar kiradi, degan yondashuvga asoslanadi. Oʻzbekistonda 4-son BHMS «Tovar-moddiy zaxiralar» buni ochib beradi: zaxiralar qiymatiga bojxona boj va yigʻimlari, vositachilik haqi, sertifikatlash va sinov xarajatlari, transport-tayyorlov xarajatlari, shu jumladan yuk tashish (fraxt) va tashishdagi xatarlarni sugʻurtalash xarajatlari kiradi.

Shu bilan birga 4-son BHMS ayrim xarajatlarni bevosita chiqarib tashlaydi: pul oʻtkazmalari uchun bank komissiyasi, valyutani ayirboshlash komissiyasi, akkreditiv ochish xarajatlari va shartnomalarni tayyorlash hamda roʻyxatdan oʻtkazish xarajatlari zaxiralar qiymatiga kiritilmaydi va yuzaga kelgan hisobot davrida xarajat sifatida tan olinadi. Auditor bu summalar partiya tannarxiga tushib qolmaganini tekshiradi.

• bojxona deklaratsiyasi va boj hamda yigʻimlar boʻyicha toʻlov hujjatlari;
• yetkazib beruvchining shartnomasi va invoysi, spetsifikatsiyalar;
• tashuvchi va ekspeditor hujjatlari, sugʻurta polisi;
• pul oʻtkazmalari va komissiyalar boʻyicha bank koʻchirmalari;
• partiya pozitsiyalari boʻyicha umumiy xarajatlarni taqsimlash hisob-kitobi.

Import qilishda QQS: baza va hisobga olish

Tovarlar olib kirilganda QQS boʻyicha soliq bazasi bojxona qiymati, aksiz soligʻi va olib kirishda toʻlanishi lozim boʻlgan bojxona bojini qoʻshib hisoblangan qiymat sifatida aniqlanadi (Soliq kodeksining 254-moddasi). Soliq bazasi nomi, turi va markasi bir xil tovarlarning har bir guruhi boʻyicha alohida aniqlanadi. Umumiy stavka 12 foiz (258-modda).

Tovarlar olib kirilganda soliqni hisobga olish soliq byudjetga toʻlangan taqdirda mumkin (266-modda). Hisobga olish taqiqlangan holatlar alohida tekshiriladi: masalan, aylanmalari soliqdan ozod etilgan faoliyat uchun tovarlar sotib olinganda yoki vakillik xarajatlarida (267-modda).

• deklaratsiyadagi baza Soliq kodeksining 254-moddasi boʻyicha hisob-kitobga mos keladimi;
• import qilishda soliq hisobga olinishidan oldin uning toʻlanganligi haqida toʻlov hujjati bormi;
• partiyaning bir qismi ozod etilgan aylanmalarga tegishli emasmi;
• tanlangan bojxona rejimi 277-modda boʻyicha soliq hisoblash tartibiga mosmi.

Ozod etish va bojxona rejimlari

Soliq kodeksi Oʻzbekiston Respublikasida ishlab chiqarilmaydigan texnologik uskunalarni tasdiqlangan roʻyxat boʻyicha olib kirishni soliqdan ozod etadi (246-modda). Distribyutor ozod etishni qoʻllagan boʻlsa, auditor aynan shu pozitsiya roʻyxatga kirishini tasdiqlovchi hujjatlarni soʻraydi va bunday tovar keyinchalik hisobga olishga tushmaganini tekshiradi.

Soliqni hisoblash tartibi rejimga ham bogʻliq: erkin muomalaga chiqarish rejimida soliq toʻliq hajmda hisoblanadi, tranzit va bojxona ombori rejimida esa toʻlanmaydi (277-modda). Rejimdagi xato qoʻshimcha hisoblashlarning odatiy sababi.

Valyuta qayta hisobi va kurs farqlari

Xorijiy valyutada sotib olingan zaxiralar uchun 4-son BHMS ularni soʻmga qayta hisoblash qoidasini belgilaydi: boshlangʻich hujjatlardagi (yuk hujjatlari yoki bojxona yuk deklaratsiyasi) qiymatdan kelib chiqib, buxgalteriya hisobiga qabul qilingan sanadagi Markaziy bank kursi boʻyicha. Istisno — toʻlangan boʻnak summasi: u boʻnak oʻtkazilgan sanadagi kurs boʻyicha tan olinadi.

Yetkazib beruvchiga boʻnak toʻlaydigan distribyutor uchun bu bitta partiyada ikki xil kurs qoʻllanishi mumkinligini bildiradi. Auditor boʻnak ulushi va qoldiq alohida qayta hisoblanganini, qarzni toʻlash sanasidagi kurs bilan hisobga qabul qilish kursi oʻrtasidagi farq asossiz ravishda tovar qiymatiga qoʻshilmaganini, balki hisob siyosati va qoʻllaniladigan standartga muvofiq aks ettirilganini tekshiradi.

Shartli hisob-kitob misoli

Misol shartli, stavkalar va summalar tushuntirish uchun tanlangan. Uskunalar partiyasining bojxona qiymati — 100 000 000 soʻm, boj — 10 000 000 soʻm, aksiz yoʻq. Import qilishda QQS bazasi: 100 000 000 + 10 000 000 = 110 000 000 soʻm. 12 foiz stavkada soliq 13 200 000 soʻmni tashkil etadi. Agar boj bazaga kiritilmasa, soliq 1 200 000 soʻmga kam hisoblanadi.

Xuddi shu 10 000 000 soʻm boj zaxiralar qiymatiga kiradi. Toʻlovni oʻtkazish uchun bank komissiyasi qiymatga kirmaydi: u davr xarajatlariga olib boriladi.

Tekshiruv qanday oʻtadi

Auditor davr uchun partiyalar tanlovini oladi va har birini shartnomadan sotilgan tovar tannarxiga hisobdan chiqarishgacha kuzatadi. Invoys, bojxona deklaratsiyasi, toʻlov topshiriqnomalari va kirim hujjati solishtiriladi: valyutadagi summalar, qayta hisoblash kurslari va xarajatlar tarkibi hujjatlar oʻrtasida mos kelishi kerak.

Keyin partiya pozitsiyalari boʻyicha umumiy xarajatlarni taqsimlash, davr oxiridagi ombor qoldiqlari va hisobga olingan QQSning asosliligi tekshiriladi. Natijada kompaniya chetlanishlar roʻyxatini, ularning foyda va soliqlarga taʼsiri bahosini hamda hisobni tuzatish va qoidalarni hisob siyosatida mustahkamlash boʻyicha tavsiyalarni oladi.

Odatiy xatolar

• bank komissiyasi va shartnoma boʻyicha xarajatlar partiya tannarxiga kiritilgan;
• boj QQS bazasida hisobga olinmagan yoki pozitsiyalar boʻyicha taqsimlanmagan;
• QQSni hisobga olish import qilishda soliq toʻlanmasdan oldin eʼlon qilingan;
• boʻnak tovar qabul qilingan sanadagi kurs boʻyicha qayta hisoblangan, oʻtkazilgan sanadagi boʻyicha emas;
• ozod etilgan holda olib kirilgan uskuna roʻyxat tekshirilmasdan sotilgan.